ژندرمانی در سرطان رویکرد درمانی نوینی است که بر رساندن مستقیم ماده ژنتیکی به سلولها یا تغییر ساختارهای ژنتیکی موجود برای جلوگیری از رشد، تکثیر یا گسترش سلولهای سرطانی استوار است. ماده ژنتیکی معمولاً با ناقلهایی مانند ویروسهای بیخطرشده منتقل میشود. درمان سلولی CAR-T بهویژه در لوسمی و لنفوم نتایج چشمگیری داشته و تأیید FDA و EMA را دارد، در حالی که در تومورهای جامد پژوهشها ادامه دارد.
ژندرمانی در سرطان چگونه انجام میشود؟
اصل اساسی در ژندرمانی، رساندن ماده ژنتیکی تازه به سلولهاست. رایجترین روش برای این کار، سامانههای حاملی به نام ناقل (وکتور) است. اغلب ویروسهایی که بیخطر شدهاند (برای مثال آدنوویروس، رتروویروس، لنتیویروس) برای انتقال مستقیم ماده ژنتیکی به درون سلول به کار میروند. جدا از ناقلها، نانوذرات لیپیدی یا فناوریهای ویرایش ژن مانند CRISPR-Cas9 نیز ممکن است به کار گرفته شوند.
روند درمان با این مراحل انجام میشود:
- خطای ژنتیکی هدف یا سازوکاری که باید درمان شود مشخص میشود.
- ماده ژنتیکیای که این خطا را اصلاح کند یا ایمنی را تقویت کند طراحی میشود.
- ماده ژنتیکی با حاملهای ویروسی یا غیرویروسی به سلولهای بیمار رسانده میشود.
- اطلاعات ژنتیکی واردشده به سلولها، با تغییر عملکرد سلولهای سرطانی، یا آنها را نابود میکند یا شناسایی آنها توسط سیستم ایمنی را آسانتر میسازد.
در برخی رویکردها، سلولهای ایمنی بیمار در محیط آزمایشگاه از نظر ژنتیکی تغییر داده میشوند (برای مثال درمان سلولی CAR-T) و سپس به بدن بازگردانده میشوند. این روش بهویژه در سرطانهای خونی (لوسمی، لنفوم) نتایج دورانسازی داشته است.
ژندرمانیهایی که در درمان سرطان به کار میروند کداماند؟
ژندرمانی در درمان سرطان هم برای هدف قرار دادن مستقیم سلولهای توموری و هم برای مبارزه با تومور از راه تقویت سیستم ایمنی به کار میرود. این روشها از طریق سازوکارهای مختلفی اثر میگذارند. برخی بر اصلاح ژنهای آسیبدیده تمرکز دارند، در حالی که برخی دیگر با تغییر ژنتیکی سلولهای ایمنی، امکان شناسایی و نابودی بهتر سلولهای سرطانی را فراهم میکنند. همچنین ممکن است از مواد ژنتیکیای استفاده شود که سلولهای سرطانی را به درمان حساس میکنند یا مستقیماً آنها را میکشند.
مهمترین روشهای ژندرمانی را میتوان اینگونه برشمرد:
- درمانهای ویروس انکولیتیک: ویروسهایی با طراحی ویژه که سلولهای سرطانی را آلوده کرده و از درون نابود میکنند و در عین حال سیستم ایمنی را تحریک میکنند.
- درمانهای افزودن و ترمیم ژن: جایگزین کردن نسخههای سالم بهجای ژنهای معیوب یا ترمیم آسیب ژنتیکی.
- روشهای خاموشسازی ژن (RNAi): خاموش کردن ژنهایی که رشد سلولهای سرطانی را ممکن میسازند.
- ایمونوتراپیها (درمان سلولی CAR-T): سلولهای ایمنی بیمار در آزمایشگاه از نظر ژنتیکی تغییر داده میشوند تا سلولهای توموری را شناسایی و نابود کنند.
- درمانهای حساسسازی ژنتیکی: انجام ویرایشهای ژنتیکی برای حساستر کردن سلولهای سرطانی به پرتودرمانی یا شیمیدرمانی.
- درمانهای القاکننده آپوپتوز: افزودن ژنهایی که باعث خودتخریبی سلولهای سرطانی میشوند.
در کدام سرطانها مطالعاتی وجود دارد؟
ژندرمانی هنوز برای همه سرطانها به روش درمانی استاندارد تبدیل نشده است. اما پژوهشهای بالینی در بسیاری از انواع مختلف سرطان نتایج امیدوارکنندهای ارائه میدهند. بهویژه در سرطانهای خونی (هماتولوژیک) میزان موفقیت بالاتر است. در تومورهای جامد (مانند تومورهای ریه، پانکراس و مغز) درمان پیچیدهتر است، اما پیشرفتهای مهمی به دست میآید.
مهمترین انواع سرطانی که ژندرمانی در آنها به کار میرود یا روی آنها مطالعه میشود را میتوان اینگونه برشمرد:
- لوسمی و لنفوم: درمانهای سلولی CAR-T تأیید FDA و EMA را دارند و بهویژه در موارد مقاوم موفقیت بالایی فراهم میکنند.
- میلوم متعدد: با ژندرمانیهای نسل جدید و کاربردهای سلولی CAR-T نتایج امیدوارکنندهای به دست میآید.
- سرطان ریه: مطالعات روی درمانهای ویروس انکولیتیک و تکنیکهای خاموشسازی ژن ادامه دارد.
- تومورهای مغزی (گلیوبلاستوما): درمانهای افزایشدهنده حساسیت ژنتیکی و ویروسهای انکولیتیک در کارآزماییهای بالینی به کار میروند.
- سرطان پانکراس: مطالعاتی برای تقویت سیستم ایمنی با ژندرمانی در جریان است.
- سرطان پستان و تخمدان: بهویژه در موارد مرتبط با جهشهای ژن BRCA، درمانهای ترمیم ژن بررسی میشوند.
- سرطان پروستات: مطالعاتی روی درمانهای حساسسازی ژنتیکی و ایمونوتراپیها وجود دارد.
امروزه ژندرمانی بهویژه در سرطانهای خون کاربرد بالینی یافته است، در حالی که در تومورهای جامد پژوهشها با شدت ادامه دارد. انتظار میرود در آینده نزدیک، ژندرمانی به بخش جداییناپذیر پروتکلهای استاندارد درمان سرطان تبدیل شود.
پزشکان حوزه «مرکز سرطان» در آنادولو
پرسشهای متداول
ژندرمانی در سرطان چیست؟
رویکرد درمانی نوینی است که در آن ماده ژنتیکی مستقیماً به سلولها داده میشود یا ساختارهای ژنتیکی موجود تغییر میکنند تا از رشد، تکثیر یا گسترش سلولهای سرطانی جلوگیری شود.
ژندرمانی چگونه انجام میشود؟
ماده ژنتیکی معمولاً با ناقلهایی مانند ویروسهای بیخطرشده (آدنوویروس، رتروویروس، لنتیویروس)، نانوذرات لیپیدی یا فناوریهای ویرایش ژن مانند CRISPR-Cas9 به سلولها رسانده میشود. در برخی روشها مانند CAR-T، سلولهای ایمنی بیمار در آزمایشگاه تغییر ژنتیکی مییابند و به بدن بازگردانده میشوند.
ژندرمانی در کدام سرطانها به کار میرود؟
درمانهای CAR-T در لوسمی و لنفوم تأیید FDA و EMA را دارند. در میلوم متعدد، سرطان ریه، تومورهای مغزی، سرطان پانکراس، سرطان پستان و تخمدان و سرطان پروستات نیز مطالعات ادامه دارد.
منابع
این محتوا صرفاً برای آموزش سلامت است و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمانی که پزشک تعیین میکند نیست. اگر علائمی دارید، با یک متخصص سلامت واجد شرایط مشورت کنید.


