ویترکتومی برداشتن جراحی بافت شفاف و ژله‌مانند زجاجیه در بخش داخلی چشم است که با تکنیک‌های میکروجراحی و معمولاً تحت بی‌حسی موضعی انجام می‌شود. در جداشدگی شبکیه، سوراخ ماکولا، رتینوپاتی دیابتی و خونریزی زجاجیه به کار میرود و پس از برداشتن زجاجیه، گاز، روغن سیلیکون یا مایع نمکی جایگزین آن می‌شود.
سلامت چشم یکی از حساس‌ترین موضوعاتی است که مستقیماً بر کیفیت زندگی اثر می‌گذارد. در درمان بیماری‌های با منشأ شبکیه و زجاجیه که ممکن است به از دست رفتن بینایی منجر شوند، روش‌های جراحی مدرن اهمیت زیادی دارند. یکی از این روش‌ها ویترکتومی است؛ یعنی برداشتن جراحی بافت ژله‌مانند زجاجیه که در بخش داخلی چشم قرار دارد و رسیدن درست نور به شبکیه را ممکن می‌سازد. امروزه این روش در درمان بسیاری از مشکلات داخل چشمی، مانند بیماری‌های شبکیه، خونریزیهای دیابتی و سوراخ ماکولا، به‌عنوان روشی مؤثر و قابل اعتماد مطرح است. ویترکتومی یک جراحی پیشرفته چشم است که با تکنیک‌های میکروجراحی انجام می‌شود و معمولاً تحت بی‌حسی موضعی صورت می‌گیرد. این عمل که هم با هدف تشخیصی و هم با هدف درمانی انجام می‌شود، امکان مداخله مستقیم در مشکلات بخش خلفی چشم را فراهم می‌کند.
ویترکتومی چیست؟
ویترکتومی، برداشتن جراحی ساختار شفاف و ژله‌مانندی به نام «زجاجیه» (ویتره) است که در بخش داخلی چشم قرار دارد. زجاجیه در حالت عادی باعث می‌شود نور درون کره چشم به‌درستی به سطح شبکیه برسد. اما هنگامی که این ساختار به دلایلی مانند تحلیل وابسته به سن، ضربه، خونریزی یا عفونت کدر شود یا ساختار خود را از دست بدهد، ممکن است کیفیت بینایی را به‌طور قابل توجهی کاهش دهد. در چنین مواردی ممکن است برداشتن کامل یا بخشی از زجاجیه لازم باشد. این عمل با نام ویترکتومی انجام می‌شود.
ویترکتومی که با تکنیک‌های میکروجراحی انجام می‌شود، دسترسی به بخش خلفی چشم و درمان مستقیم بیماری‌های این ناحیه را ممکن می‌سازد. در حین عمل، پس از برداشتن زجاجیه، معمولاً گاز، روغن سیلیکون یا مایعات بر پایه سرم نمکی به جای آن تزریق می‌شود تا ساختار داخلی چشم حمایت شود. امروزه ویترکتومی یکی از ارکان اصلی جراحی شبکیه و ماکولا به شمار میرود.
انواع ویترکتومی کدام‌اند؟
ویترکتومی، برداشتن جراحی ساختار ژله‌ای درون چشم به نام زجاجیه است و بسته به ماهیت بیماری می‌تواند با تکنیک‌های مختلفی انجام شود. هر نوع ویترکتومی بر اساس اینکه جراح در کدام بخش چشم مداخله می‌کند و چه مشکلی را می‌خواهد حل کند، طبقه‌بندی می‌شود. به لطف پیشرفت‌های فناوری، این مداخله جراحی هم در بیماری‌های بخش قدامی و هم در بیماری‌های بخش خلفی مانند شبکیه به‌طور مؤثر قابل استفاده است. ویترکتومی که به‌ویژه بخشی جدایی‌ناپذیر از جراحی شبکیه است، شیوه‌ای انعطاف‌پذیر از مداخله را ارائه می‌دهد که هم در موارد برنامه‌ریزی‌شده و هم در موارد اورژانسی قابل انجام است.
شایعترین نوع این جراحی، ویترکتومی پارس پلانا است. با این تکنیک، ساختارهای بخش خلفی چشم مانند شبکیه را می‌توان مستقیماً درمان کرد. در نواحی محدودتر، ویترکتومی قدامی انجام می‌شود. این روش معمولاً در حین عمل آب مروارید یا برای پاک‌سازی عوارض بخش قدامی ترجیح داده می‌شود. در برخی موارد پیشرفته، به‌ویژه در شرایطی که با میکروسکوپ نمی‌توان تصویر گرفت، ممکن است از ویترکتومی آندوسکوپیک استفاده شود. نوع جراحی ممکن است هم بر میزان موفقیت و هم بر روند بهبودی اثر بگذارد. جزئیات این روش‌ها در ادامه به‌صورت فهرست آمده است:
- ویترکتومی پارس پلانا (PPV): شایعترین نوع ویترکتومی است که برای دسترسی به بخش خلفی چشم، یعنی فضای زجاجیه، از ناحیه‌ای به نام «پارس پلانا» وارد می‌شوند. در بیماری‌هایی مانند جداشدگی شبکیه، سوراخ ماکولا، رتینوپاتی دیابتی و خونریزیهای زجاجیه به کار میرود.
- ویترکتومی قدامی: عملی است که در بخش قدامی چشم، به‌ویژه در حین عمل آب مروارید یا در عوارضی مانند پارگی کپسول خلفی، با هدف پاک‌سازی زجاجیه قدامی انجام می‌شود. جراحی محدودتری است و در ناحیه شبکیه مداخله‌ای صورت نمی‌گیرد.
- ویترکتومی آندوسکوپیک: روش جراحی ویژه‌ای است که هنگامی که ساختار داخلی چشم به دلیل کدورت شدید یا مشکل قرنیه قابل مشاهده نیست، با کمک آندوسکوپ انجام می‌شود. در شرایطی مانند موارد ضربه‌ای یا آب مروارید شدید ترجیح داده می‌شود.
- ویترکتومی کم‌تهاجمی (MIVS): تکنیک مدرن ویترکتومی است که با برش‌های کوچک‌تر و ابزارهای جراحی ظریف‌تر انجام می‌شود و دوره بهبودی کوتاه‌تری دارد. با گزینه‌های ضخامتی مانند 25G و 27G قابل انجام است.
چرا جراحی ویترکتومی انجام می‌شود؟
جراحی ویترکتومی در مواردی انجام می‌شود که مایع ژله‌مانند زجاجیه درون چشم شفافیت خود را از دست داده، بر شبکیه فشار وارد کرده یا مشکلی ایجاد کرده باشد که مانع بینایی می‌شود. هدف اصلی، برطرف کردن آسیبی است که مانع دیدن بیمار می‌شود و در صورت لزوم، انجام اصلاح جراحی مستقیم بر روی شبکیه.
دلیل انجام عمل معمولاً شکایاتی مانند کاهش بینایی ناشی از یک بیماری چشمی، تاری ناگهانی دید یا جرقه‌های نوری است. یکی از شایعترین علل، خونریزی زجاجیه است. این وضعیت معمولاً در بیماران دیابتی، در نتیجه پاره شدن رگ‌های تازه‌تشکیل‌شده ایجاد می‌شود و ممکن است بینایی را کاملاً مختل کند. به کمک ویترکتومی، این خونریزی‌ها پاک‌سازی شده و شبکیه دوباره قابل مشاهده می‌شود. همچنین در وضعیت‌هایی که نیاز به مداخله فوری دارند، مانند جداشدگی شبکیه، برداشتن زجاجیه پیش از بازگرداندن لایه شبکیه به جای خود ضروری است.
دلیل مهم دیگر، مشکلات ساختاری مانند سوراخ ماکولا یا غشای اپی‌رتینال است که بینایی مرکزی را تحت تأثیر قرار می‌دهند. در این موارد، جراح با مداخله مستقیم بر روی شبکیه می‌تواند هم غشاهای موجود را پاک‌سازی کند و هم یکپارچگی بافت را ترمیم کند. ضربه‌ها، اجسام خارجی داخل چشم، عفونت‌های داخل چشمی (اندوفتالمیت) یا عوارض ایجادشده پس از یک جراحی قبلی چشم نیز از وضعیت‌های بالینی هستند که به ویترکتومی نیاز دارند. در برخی موارد، این جراحی ممکن است با هدف پیشگیرانه نیز انجام شود تا ساختار داخلی چشم تثبیت شده و امکان به کارگیری سایر روش‌های درمانی فراهم شود.
ویترکتومی هنگامی که در زمان درست و با اندیکاسیون درست انجام شود، هم می‌تواند از کاهش بینایی جلوگیری کند و هم بازیابی عملکرد بینایی موجود را ممکن سازد. اما این مداخله جراحی باید توسط یک جراح باتجربه شبکیه انجام شود و تصمیم‌گیری با ارزیابی دقیق وضعیت بالینی بیمار صورت گیرد.
پس از جراحی ویترکتومی به چه نکاتی باید توجه کرد؟
روند بهبودی پس از عمل بسته به تکنیک جراحی به‌کاررفته، ماده‌ای که درون چشم قرار داده شده (گاز، روغن سیلیکون و غیره) و نوع بیماری متفاوت است. اما در همه موارد، قواعد اساسی وجود دارد که بیماران باید برای پیشرفت سالم بهبودی و پیشگیری از عوارض به آن‌ها توجه کنند. اگرچه علائمی مانند احساس جسم خارجی در چشم، درد خفیف، تاری دید یا اشک‌ریزش در روزهای نخست طبیعی تلقی می‌شوند، در صورت درد شدید، کاهش ناگهانی بینایی یا قرمزی شدید باید فوراً به پزشک مراجعه کرد.
یکی از مهم‌ترین نکات این است که اگر موادی مانند حباب گاز که تعادل داخل چشم را حفظ می‌کنند در چشم قرار داده شده باشد، نگه داشتن سر در وضعیتی مشخص ضروری است. این وضعیت‌ها که جراح توصیه می‌کند حتماً باید رعایت شوند؛ در غیر این صورت فشار لازم بر سطح شبکیه به‌درستی اعمال نمی‌شود و موفقیت عمل به خطر می‌افتد. همچنین استفاده به‌موقع و منظم از قطره‌های چشمی تجویزشده، رعایت بهداشت چشم و پرهیز از فعالیت بدنی سنگین مستقیماً بر روند بهبودی اثر می‌گذارند. در دوره پس از عمل، معاینات پزشک هرگز نباید نادیده گرفته شوند و بیمار باید حتماً در تاریخ‌هایی که پزشک توصیه کرده است برای معاینه مراجعه کند.
پرسش‌های متداول
در ویترکتومی چه چیزی جایگزین زجاجیه می‌شود؟
پس از برداشتن زجاجیه، معمولاً گاز، روغن سیلیکون یا مایعات بر پایه سرم نمکی به جای آن تزریق می‌شود تا ساختار داخلی چشم حمایت شود.
شایعترین نوع ویترکتومی کدام است؟
ویترکتومی پارس پلانا (PPV) شایعترین نوع است و در جداشدگی شبکیه، سوراخ ماکولا، رتینوپاتی دیابتی و خونریزیهای زجاجیه به کار میرود.
چرا پس از ویترکتومی باید سر در وضعیت خاصی نگه داشته شود؟
اگر حباب گاز در چشم قرار داده شده باشد، رعایت وضعیت سر توصیه‌شده توسط جراح لازم است تا فشار مناسب بر سطح شبکیه اعمال شود و موفقیت عمل به خطر نیفتد.
پس از ویترکتومی در چه شرایطی باید فوراً به پزشک مراجعه کرد؟
در صورت درد شدید، کاهش ناگهانی بینایی یا قرمزی شدید چشم باید فوراً به پزشک مراجعه کرد.
منابع
این محتوا صرفاً برای آموزش سلامت است و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمانی که پزشک تعیین می‌کند نیست. اگر علائمی دارید، با یک متخصص سلامت واجد شرایط مشورت کنید.