اختلال انکسار یا عیب انکساری ناتوانی چشم در متمرکز کردن دقیق نور بر روی شبکیه است که به دید تار، دوتایی یا کج منجر میشود. انواع اصلی آن نزدیکبینی، دوربینی، آستیگماتیسم و پیرچشمی هستند. عینک، لنز تماسی، جراحی لیزری و لنزهای داخل چشمی از گزینه‌های درمانی‌اند.
انحراف‌هایی که در توانایی چشم برای شکست نور ایجاد میشوند، در دنیای پزشکی «اختلال انکسار» (عیب انکساری) نامیده میشوند. این وضعیت که مستقیماً بر کیفیت دید اثر می‌گذارد، در نتیجهٔ متمرکز نشدن کامل پرتوهای نور بر روی شبکیه ایجاد میشود. این مشکل بینایی که ممکن است فعالیتهای روزمره را دشوار کند، معمولاً بر عوامل ساختاری مانند طول چشم، شکل قرنیه یا پیر شدن عدسی استوار است. این مشکلات که در صورت تشخیص زودهنگام با روش‌های مناسب قابل اصلاح‌اند، برای داشتن دیدی واضح به تعادل دوبارهٔ سیستم نوری نیاز دارند. افزایش زمانی که در زندگی مدرن پشت صفحه‌نمایش سپری میشود، این بار را بر سلامت بینایی آشکارتر کرده است. معاینات دقیقی که در افراد مراجعه‌کننده با شکایت تاری دید انجام میشود، با روشن کردن نوع و درجهٔ مشکل، برداشتن گام‌هایی را که کیفیت زندگی را افزایش میدهند ممکن می‌سازد.
اختلال انکسار چیست؟
انکسار یا به تعبیر عامیانه «عیب انکساری»، ناتوانی چشم در پردازش نوری است که از بیرون می‌آید به‌گونه‌ای که تصویری واضح ایجاد کند. در چشم سالم، نور با عبور از قرنیه و عدسی درست بر روی لایهٔ شبکیه متمرکز میشود. اما تفاوت‌های میلی‌متری در ساختار آناتومیک چشم موجب میشود کانون جلوتر یا عقب‌تر از شبکیه قرار گیرد. این خطای نوری با درک اشیا به‌صورت تار، دوتایی یا تغییرشکل‌یافته مشخص میشود.
این وضعیت که میلیون‌ها نفر را در سراسر جهان تحت تأثیر قرار می‌دهد، بیش از آنکه یک بیماری باشد، مشکلی در اندازه‌گیری سیستم تمرکز چشم است. عیوب انکساری که اثرات خود را در طیفی گسترده از موفقیت تحصیلی تا عملکرد کاری نشان میدهند، در صورت تشخیص نادرست ممکن است زمینه‌ساز سردردهای مزمن و خستگی چشم شوند. افرادی که دچار اختلال انکسار هستند، برای دیدن اشیا ناچارند دائماً چشم‌های خود را تنگ کنند یا برای تمرکز تلاش بیشتری کنند.
انواع اختلال انکسار (عیب انکساری) کدام‌اند؟
عیوبی که بر اساس شیوهٔ شکست نور توسط چشم با هم تفاوت دارند، بسته به اینکه نقطهٔ کانونی در کجا ایجاد شود، گروه‌بندی میشوند. از آنجا که ساختار چشم هر فرد منحصربه‌فرد است، علائم و درجهٔ کاهش بینایی از فردی به فرد دیگر متفاوت است.
نزدیکبینی (میوپی)
نزدیکبینی به‌عنوان مشکل ناتوانی در دیدن واضح دور شناخته میشود و معمولاً از بلندتر بودن کرهٔ چشم از حد طبیعی ناشی میشود. پرتوهای نور نه درست بر روی شبکیه، بلکه در نقطه‌ای جلوتر از آن متمرکز میشوند. این وضعیت موجب میشود با وجود دیدن واضح اشیای نزدیک، تابلوها یا چهره‌های دور قابل تشخیص نباشند. نزدیکبینی که از سنین جوانی شروع به بروز علائم میکند، ارتباط نزدیکی با عوامل ژنتیکی دارد.
دوربینی (هایپروپی)
دوربینی عیب انکساری است که در آن نور پشت شبکیه متمرکز میشود. کوتاه‌تر بودن کرهٔ چشم از حد لازم یا بیش از حد صاف بودن قرنیه موجب این وضعیت میشود. در موارد خفیف، عضلات چشم می‌توانند کانون را متعادل کنند، اما در درجات بالا کیفیت دید نزدیک و دور هر دو کاهش می‌یابد. به‌ویژه در کارهای نزدیک مانند خواندن کتاب یا استفاده از رایانه، دوربینی فشار آشکاری ایجاد میکند.
آستیگماتیسم (دید تار و کج)
در نتیجهٔ داشتن انحنای نامنظم در قرنیه یا عدسی چشم، نور در بیش از یک نقطه پخش میشود. آستیگماتیسم که موجب سایه‌دار یا کج دیده شدن تصاویر در فاصله‌های دور و نزدیک میشود، اغلب همراه با سایر عیوب انکساری دیده میشود. تفاوت قدرت انکساری چشم در محور عمودی یا افقی، وضوح دید را در هر فاصله‌ای بر هم می‌زند.
پیرچشمی (پرس‌بیوپی؛ دشواری دید نزدیک وابسته به سن)
این وضعیت که معمولاً از ۴۰ سالگی به بعد آغاز میشود، با از دست رفتن انعطاف‌پذیری طبیعی عدسی چشم ایجاد میشود. هنگامی که تغییر شکل عدسی که برای تمرکز بر اشیای نزدیک لازم است انجام نشود، فاصلهٔ مطالعه به‌تدریج دورتر میشود. پیرچشمی که کاملاً پیامد طبیعی روند افزایش سن است، ممکن است در هر فرد در زمان متفاوتی بروز کند.
اختلالات انکسار چرا ایجاد میشوند؟
تغییرات در قدرت انکساری چشم بر عوامل بسیار متفاوتی استوار است. هرچند معمولاً اختلالات ساختاری در درجهٔ اول اهمیت قرار دارند، عوامل محیطی نیز ممکن است این روند را تسریع یا تحریک کنند.
استعداد ژنتیکی
در افرادی که در سابقهٔ خانوادگی خود استفاده از عینک دارند، احتمال بروز عیوب انکساری بسیار بالاست. در کودکانی که پدر یا مادرشان مشکل بینایی با درجهٔ بالا دارند، روند رشد چشم تمایل دارد مسیر مشابهی را طی کند. در ایجاد عیب انکساری، کدهای ارثی اساسی‌ترین عاملی هستند که طول چشم و شیب قرنیه را تعیین می‌کنند.
ساختار آناتومیک چشم
بلندتر یا کوتاه‌تر بودن قطر جلویی ـ پشتی چشم از حد طبیعی، محل تمرکز نور را تغییر می‌دهد. حتی کوچک‌ترین انحراف در انحنای قرنیه به خطای انکساری منجر میشود. موقعیت یا وضعیت شفافیت عدسی داخل چشم نیز با اثر بر مسیری که نور طی میکند، وضوح را بر هم می‌زند.
عوامل محیطی و سبک زندگی
در سال‌های اخیر، به‌ویژه در دوران کودکی، وقت نگذراندن در فضای باز و تمرکز مداوم بر فاصلهٔ نزدیک (تلفن، تبلت) از عوامل افزایش‌دهندهٔ خطر نزدیکبینی دانسته میشوند. کار کردن در نور کم یا استفادهٔ طولانی از صفحه‌نمایش بدون استراحت، با خسته کردن عضلات چشم ممکن است علائم عیوب انکساری موجود را تشدید کند.
علائم شایع اختلال انکسار
از آنجا که عیوب انکساری معمولاً به‌کندی پیشرفت می‌کنند، فرد ممکن است در ابتدا متوجه کاهش بینایی نشود. اما تلاش مداوم چشم برای جبران، موجب ایجاد برخی نشانه‌های جسمی میشود. با مختل شدن دید واضح، آسایش زندگی کاهش می‌یابد.
برخی از علائمی که به‌طور شایع با آن‌ها روبه‌رو می‌شویم عبارت‌اند از:
- تنگ کردن مداوم چشم‌ها برای واضح دیدن اشیا
- درد در ناحیهٔ پیشانی هنگام مطالعه یا نگاه کردن به صفحه‌نمایش
- دیدن هاله در اطراف نورها یا حساسیت به نور
- احساس خشکی، سوزش و آبریزش بیش از حد چشم‌ها
- خستگی عمومی و دشواری در تمرکز که به‌ویژه در ساعات عصر افزایش می‌یابد
- دیدن دوتایی اشیا یا کج دیده شدن خطوط
اختلال انکسار چگونه تشخیص داده میشود؟
برای تشخیص مشکلات بینایی، لازم است معاینه‌ای جامع توسط متخصص بیماری‌های چشم انجام شود. روند تشخیص با شنیدن شکایت‌های بیمار آغاز میشود و سپس با اندازه‌گیری‌هایی که با دستگاه‌های فناورانه انجام میشود، تکمیل میشود. به لطف دستگاه‌هایی به نام اتورفرکتومتر، قدرت انکساری چشم ظرف چند ثانیه به‌طور خودکار تعیین میشود.
سپس آزمون‌های ذهنی (سابجکتیو) که انجام میشوند، تعیین درجه‌ای را ممکن می‌کنند که بیمار در آن به راحت‌ترین و واضح‌ترین دید می‌رسد. حدت بینایی با خواندن از روی جدول‌های حروف آزمایش میشود. در برخی موارد با استفاده از قطره‌هایی که مردمک را گشاد می‌کنند، توانایی تطابق عضلات چشم از کار انداخته میشود و مقدار واقعی عیب انکساری اندازه‌گیری میشود.
روش‌های درمان اختلال انکسار
هدف اصلی در درمان عیوب بینایی این است که نور به‌درستی بر روی شبکیه بیفتد. امروزه فناوری پیشرفتهٔ پزشکی گزینه‌های مختلفی متناسب با سبک زندگی بیماران ارائه می‌دهد.
گزینه‌های درمانی به‌طور کلی شامل موارد زیر است:
- استفاده از عینک: رایج‌ترین و ایمن‌ترین روش است. شیشه‌هایی که بر اساس درجهٔ تعیین‌شده آماده میشوند، با شکستن نور وضوح فراهم می‌کنند.
- لنزهای تماسی: لنزهایی که مستقیماً با سطح چشم تماس دارند، میدان دید گسترده‌تر و مزیت زیبایی ارائه میدهند.
- درمان لیزری (جراحی لیزری چشم): شکل‌دهی دوبارهٔ لایهٔ قرنیه با لیزر است. در بیماران مناسب می‌تواند نیاز به عینک را کاملاً برطرف کند.
- لنزهای داخل چشمی: کار گذاشتن عدسی دائمی در داخل چشم است. به‌ویژه در عیوب با درجهٔ بالا یا در وضعیت‌هایی که همراه با آب مروارید دیده میشوند، ترجیح داده میشود.
درمان‌های کنترل نزدیکبینی در کودکان
در کودکانی که در سن رشد هستند، ساختار چشم دائماً در حال تغییر است. برای متوقف کردن پیشرفت سریع نزدیکبینی که در این دوره تشخیص داده میشود، می‌توان روش‌های ویژه‌ای به کار برد. مداخلهٔ زودهنگام خطر مشکلات جدی سلامت چشم را که ممکن است در سنین بالاتر ایجاد شوند، کاهش می‌دهد.
برخی رویکردهایی که برای این هدف به کار می‌روند عبارت‌اند از:
- لنزهای ارتوکراتولوژی که شب‌ها استفاده میشوند و قرنیه را به‌طور موقت شکل میدهند
- شیشههای عینک با طراحی ویژه که اثر آن‌ها در کند کردن پیشرفت نزدیکبینی از نظر بالینی اثبات شده است
- کنترل سرعت افزایش طول چشم با استفاده از قطرهٔ آتروپین با دوز پایین
- توصیه‌هایی برای افزایش فعالیتهای بیرون از خانه در زندگی روزمره
پرسش‌های متداول دربارهٔ اختلالات انکسار
دربارهٔ عیوب انکساری جزئیات زیادی در جامعه مورد پرسش است. اطلاع‌رسانی درست موجب میشود افراد آگاهانه‌تر با روندهای درمانی برخورد کنند.
آیا عیب انکساری کاملاً برطرف میشود؟
با جراحی لیزری یا عملهای عدسی، اصلاح دائمی امکان‌پذیر است. اما استفاده از عینک یا لنز فقط در مدت استفاده دید را اصلاح میکند و ساختار چشم را به‌طور دائمی تغییر نمیدهد.
آیا زدن عینک از افزایش نمرهٔ چشم جلوگیری میکند؟
زدن عینک نمره را کم یا زیاد نمیکند؛ فقط موجب میشود مغز تصویر واضحی دریافت کند. تغییرات نمره معمولاً به رشد زیستی چشم مربوط است.
آیا چیزی به نام عینک «استراحت» وجود دارد؟
در منابع پزشکی عینکی با نام «استراحت» وجود ندارد. معمولاً عینکهایی که برای عیوب انکساری با درجهٔ بسیار پایین داده میشوند و خستگی چشم را کاهش میدهند، با این نام شناخته میشوند.
پرسش‌های متداول
آیا عیب انکساری کاملاً برطرف میشود؟
با جراحی لیزری یا عملهای عدسی اصلاح دائمی ممکن است، اما عینک یا لنز فقط در مدت استفاده دید را اصلاح میکند و ساختار چشم را تغییر نمیدهد.
آیا زدن عینک از افزایش نمرهٔ چشم جلوگیری میکند؟
عینک نمره را کم یا زیاد نمیکند و فقط موجب میشود مغز تصویر واضحی دریافت کند؛ تغییرات نمره معمولاً به رشد زیستی چشم مربوط است.
آیا چیزی به نام عینک «استراحت» وجود دارد؟
در منابع پزشکی چنین عینکی وجود ندارد؛ معمولاً عینکهایی که برای عیوب انکساری با درجهٔ بسیار پایین داده میشوند و خستگی چشم را کاهش میدهند، با این نام شناخته میشوند.
نزدیکبینی در کودکان چگونه کنترل میشود؟
با روشهایی مانند لنزهای ارتوکراتولوژی شبانه، شیشههای عینک با طراحی ویژه، قطرهٔ آتروپین با دوز پایین و افزایش فعالیتهای بیرون از خانه.
منابع
این محتوا صرفاً برای آموزش سلامت است و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمانی که پزشک تعیین میکند نیست. اگر علائمی دارید، با یک متخصص سلامت واجد شرایط مشورت کنید.