ترومبوز یا لخته شدن خون یعنی تشکیل غیرطبیعی لخته در داخل رگ که جریان خون را مسدود می‌کند. به دو شکل اصلی شریانی (با خطر حمله قلبی و سکته مغزی) و وریدی (مانند ترومبوز ورید عمقی و آمبولی ریه) دیده میشود. علت آن بر اساس سه‌گانه ویرشو کند شدن جریان خون، آسیب دیواره رگ و افزایش انعقادپذیری است و تشخیص با D-dimer، سونوگرافی داپلر و آنژیوگرافی CT یا MR انجام میشود.
لخته شدن خون (ترومبوز) با لخته شدن غیرطبیعی خون در داخل رگ و مسدود شدن جریان خون بروز می‌کند. در حالت عادی، لخته شدن خون به بهبود آسیب‌ها کمک می‌کند؛ اما تشکیل غیرضروری لخته در داخل رگ و مسدود شدن گردش خون می‌تواند خطرات جانی ایجاد کند. از آنجا که ترومبوز می‌تواند باعث شرایط جدی مانند حمله قلبی، سکته مغزی و آمبولی ریه شود، تشخیص و درمان زودهنگام آن اهمیت دارد.
لخته شدن خون (ترومبوز) چیست؟
وضعیتی است که در آن خون به‌طور غیرطبیعی در داخل رگ لخته میشود و باعث انسداد رگ‌ها می‌گردد. در حالت عادی، بدن برای توقف خونریزی و بهبود زخم‌ها لخته تشکیل می‌دهد. اما در برخی موارد، لخته شدن غیرضروری در داخل رگ رخ می‌دهد و با مسدود کردن گردش خون می‌تواند به مشکلات جدی سلامتی منجر شود. ترومبوز به دو شکل اصلی دیده میشود:
- ترومبوز سرخرگی (شریانی): می‌تواند به شرایطی مانند حمله قلبی و سکته مغزی منجر شود. لخته خون با مسدود کردن سرخرگ‌هایی که اکسیژن را حمل می‌کنند، مانع رسیدن اکسیژن کافی به اندام‌ها میشود.
- ترومبوز سیاهرگی (وریدی): می‌تواند باعث بیماری‌هایی مانند ترومبوز ورید عمقی (DVT) در پاها و آمبولی ریه شود. به دلیل جریان کند خون یا افزایش تمایل به لخته شدن، انسداد در رگ ایجاد میشود.
عوامل خطر بسیاری مانند عوامل ژنتیکی، زندگی کم‌تحرک، بیماری‌های عروقی و برخی بیماری‌های مزمن وجود دارند که باعث تشکیل لخته خون میشوند. تشخیص زودهنگام ترومبوز برای جلوگیری از پیشروی لخته و رسیدن آن به اندام‌های حیاتی اهمیت زیادی دارد.
علت لخته شدن خون (ترومبوز) چیست؟
ترومبوز در نتیجه لخته شدن سریع‌تر از حد طبیعی خون یا تجمع غیرطبیعی آن در رگ‌ها و مسدود شدن گردش خون ایجاد میشود. این وضعیت معمولاً از سه عامل اصلی ناشی میشود: آسیب به دیواره رگ، کند شدن جریان خون و مستعد شدن خون به لخته شدن. این سه سازوکار اصلی که «سه‌گانه ویرشو» نامیده میشوند، مهم‌ترین علل تحریک‌کننده تشکیل لخته هستند. علل لخته شدن خون عبارت‌اند از:
- کند شدن جریان خون (اختلالات گردش خون): کند شدن گردش خون، به‌ویژه در افرادی که مدت طولانی بی‌حرکت می‌مانند، تشکیل لخته را آسان‌تر می‌کند. شرایطی مانند بستری طولانی‌مدت، سفرهای طولانی و ساعت‌ها نشستن پشت میز، با ایجاد رکود خون در رگ‌های پا، خطر ترومبوز ورید عمقی (DVT) را افزایش می‌دهند.
- آسیب به دیواره رگ: آسیب‌هایی که در سطح داخلی رگ‌ها ایجاد میشوند، ممکن است باعث شوند خون آسان‌تر لخته شود. پرفشاری خون (فشار خون بالا)، تصلب شرایین (آترواسکلروز)، اعمال جراحی، ضربه‌ها و عفونت‌ها با تضعیف دیواره رگ می‌توانند تشکیل لخته را تحریک کنند. به‌ویژه در افرادی که در معرض خطر حمله قلبی یا سکته مغزی هستند، آسیب سطح داخلی رگ عامل خطر بزرگی است.
- افزایش تمایل خون به لخته شدن (افزایش انعقادپذیری): در برخی موارد، عواملی وجود دارند که باعث میشوند خون آسان‌تر از حد طبیعی لخته شود. استعداد ژنتیکی، برخی بیماری‌های خونی (جهش فاکتور V لیدن، سندرم آنتی‌فسفولیپید)، تغییرات هورمونی و برخی داروها می‌توانند تمایل خون به لخته شدن را افزایش دهند. قرص‌های ضدبارداری، درمان‌های هورمونی و افزایش سطح استروژن در دوران بارداری ممکن است خطر تشکیل لخته را بالا ببرند.
عوامل دیگری که باعث لخته شدن خون میشوند را نیز می‌توان این‌گونه برشمرد:
- بیحرکتی طولانی‌مدت: دوره بهبودی پس از جراحی، بیمارانی که سکته مغزی کرده‌اند، افرادی که مدت طولانی نشسته کار می‌کنند یا سفرهای طولانی با هواپیما و خودرو.
- چاقی: اضافه‌وزن با وارد کردن فشار بیش از حد به رگ‌ها، زمینه را برای تشکیل لخته فراهم می‌کند.
- سرطان: برخی انواع سرطان با افزایش لخته شدن خون، خطر ترومبوز را بالا می‌برند.
- دیابت و کلسترول بالا: با مختل کردن سلامت رگ‌ها می‌توانند باعث تشکیل لخته شوند.
- جراحیها و ضربه‌ها: پس از جراحی‌های بزرگ، ممکن است به دلیل آسیب داخل رگ یا بیحرکتی، لخته تشکیل شود.
- بیماری‌های کلیه و کبد: با تأثیر بر سازوکار لخته شدن خون می‌توانند خطر ترومبوز را افزایش دهند.
علل ترومبوز ممکن است متفاوت باشد؛ اما همراه شدن یک یا چند مورد از عوامل بالا می‌تواند باعث تشکیل غیرطبیعی لخته خون و بروز مشکلات سلامتی شود. به‌ویژه برای افرادی که در گروه پرخطر قرار دارند، انجام منظم معاینات پزشکی، تغذیه سالم و پرهیز از سبک زندگی کم‌تحرک اهمیت دارد.
انواع لخته شدن خون (ترومبوز) کداماند؟
ترومبوز بسته به نوع رگی که لخته در آن تشکیل میشود و مشکلات سلامتی که ایجاد می‌کند، به گروه‌های مختلفی تقسیم میشود. به‌طور کلی، لخته‌هایی که در سرخرگ‌ها (شریان‌ها) و سیاهرگ‌ها (وریدها) تشکیل میشوند، سازوکارهای متفاوتی دارند و هر کدام ممکن است با علائم متفاوتی خود را نشان دهند. ترومبوزهای سرخرگی (شریانی) معمولاً باعث شرایط تهدیدکننده حیات مانند حمله قلبی و سکته مغزی میشوند. ترومبوزهای سیاهرگی (وریدی) به‌ویژه ممکن است با تورم و درد در پاها بروز کنند. علاوه بر این، لخته‌هایی که در گردش خون حرکت می‌کنند (آمبولی) ممکن است با رسیدن به اندام‌هایی مانند ریه، مغز یا قلب باعث انسداد شوند.
ترومبوزهای شریانی (سرخرگی)
این نوع ترومبوز در سرخرگ‌هایی رخ می‌دهد که خون را به اندام‌ها می‌رسانند و با قطع جریان اکسیژن و مواد مغذی، خطر جانی ایجاد می‌کند.
- ترومبوز عروق کرونر: در رگ‌های قلب ایجاد میشود و می‌تواند باعث حمله قلبی شود.
- ترومبوز مغزی: در رگ‌های مغز رخ می‌دهد و خطر سکته مغزی را افزایش می‌دهد.
- ترومبوز شریان‌های محیطی: با درگیر کردن سرخرگ‌های دست‌ها و پاها می‌تواند تغذیه بافت‌ها را مختل کند و به قانقاریا منجر شود.
ترومبوزهای وریدی (سیاهرگی)
لخته‌هایی که در سیاهرگ‌ها تشکیل میشوند، با جلوگیری از بازگشت خون به قلب باعث مشکلات گردش خون میشوند. معمولاً با علائمی مانند درد، تورم و قرمزی در پاها خود را نشان می‌دهند.
- ترومبوز ورید عمقی (DVT): لخته در سیاهرگ‌های بزرگ پا یا لگن تشکیل میشود و می‌تواند باعث علائمی مانند درد، تورم و افزایش گرما در پا شود.
- آمبولی ریوی (آمبولی ریه): در نتیجه کنده شدن لخته‌ای که در پاها تشکیل شده و رسیدن آن به ریه ایجاد میشود و ممکن است علائم جدی مانند تنگی نفس، درد قفسه سینه و غش ناگهانی نشان دهد.
- ترومبوز ورید پورت: در یکی از سیاهرگ‌های اصلی که به کبد می‌رود رخ می‌دهد و می‌تواند به مشکلات جدی گوارشی منجر شود.
لخته‌های در گردش (مهاجر) (آمبولی)
در برخی موارد، لخته‌ها از محل خود کنده شده، وارد گردش خون میشوند و در ناحیه دیگری از بدن باعث انسداد میشوند.
- آمبولی مغزی: با ایجاد انسداد در رگ‌های مغز می‌تواند باعث سکته مغزی شود.
- آمبولی قلبی: با مسدود کردن رگ‌هایی که به قلب می‌روند می‌تواند به حمله قلبی منجر شود.
- آمبولی ریه: وضعیتی است که در آن لخته‌ای که از پا یا ناحیه دیگری کنده شده به ریه می‌رسد و نارسایی تنفسی ایجاد می‌کند.
علائم لخته شدن خون چیست؟
علائم بسته به ناحیه‌ای که لخته در آن تشکیل شده و نوع رگ متفاوت است. برخی لخته‌ها کوچک‌اند و ممکن است بدون علامت پیشرفت کنند، در حالی که برخی دیگر می‌توانند علائم جدی و تهدیدکننده حیات ایجاد کنند. لخته‌هایی که در رگ‌های پا، رگ‌های مغز، ریه‌ها یا قلب تشکیل میشوند، با علائم متفاوتی خود را نشان می‌دهند. اگر لخته وارد گردش خون شود و به ناحیه دیگری از بدن منتقل شود، ممکن است شرایطی ناگهانی و نیازمند مداخله فوری ایجاد شود.
علائم ترومبوز ورید عمقی (لخته در پاها یا دست‌ها) به شرح زیر است:
- تورمی که به‌طور ناگهانی در ناحیه پا یا دست ایجاد میشود.
- دردی که در پا یا دست احساس میشود، به‌ویژه احساس سوزن‌سوزن شدنی که با حرکت بدتر میشود.
- قرمزی و افزایش گرما در ناحیه درگیر.
- احساس حساسیت و کشیدگی در طول رگ.
علائم آمبولی ریوی (لخته ریه) عبارت‌اند از:
- تنگی نفس ناگهانی و احساس فشردگی در قفسه سینه.
- درد شدید قفسه سینه، به‌ویژه درد تیرکشنده‌ای که هنگام دم و بازدم افزایش می‌یابد.
- سرگیجه ناگهانی و احساس غش.
- خلط خونی یا سرفه.
- ضربان سریع قلب (تاکی‌کاردی).
علائم ترومبوز مغزی (لخته مغز) که خطر سکته مغزی دارد را می‌توان این‌گونه برشمرد:
- بی‌حسی یا ضعف ناگهانی در یک طرف بدن.
- اختلال در گفتار یا ناتوانی در بیان درست کلمات.
- از دست دادن بینایی یا تاری دید.
- سردرد ناگهانی و شدید.
- از دست دادن تعادل و دشواری در راه رفتن.
ترومبوز کرونری که خطر حمله قلبی ایجاد می‌کند، با علائم زیر خود را نشان می‌دهد:
- احساس فشردگی و فشار در قفسه سینه و دردی که به بازوی چپ انتشار می‌یابد.
- تعریق، حالت تهوع و سرگیجه.
- تنگی نفس و احساس اضطراب.
- درد قفسه سینه‌ای که با فعالیت افزایش می‌یابد و با استراحت برطرف نمی‌شود.
ترومبوز ورید پورت (لخته کبد) با علائم زیر دیده میشود:
- تورم و درد در شکم.
- حالت تهوع و مشکلات گوارشی.
- علائم نارسایی کبد.
لخته شدن خون چگونه تشخیص داده میشود؟
پزشک برای تعیین ناحیه‌ای که لخته در آن تشکیل شده، با انجام معاینه فیزیکی بررسی می‌کند که آیا تورم پا، قرمزی، افزایش گرما یا درد وجود دارد یا خیر. آزمایشهای خون (آزمایش D-dimer) برای اینکه مشخص شود فرایند لخته شدن فعال است یا نه به کار می‌رود. بالا بودن سطح D-dimer ممکن است نشان‌دهنده تشکیل لخته در بدن باشد. سونوگرافی داپلر به‌ویژه برای شناسایی ترومبوز ورید عمقی (DVT) که در پاها ایجاد میشود به کار می‌رود. با این روش می‌توان جریان خون داخل رگ و وجود لخته را تصویربرداری کرد. برای بررسی دقیق‌تر، با استفاده از روشهای تصویربرداری مانند CT آنژیوگرافی و MR آنژیوگرافی می‌توان آمبولی ریه و لخته‌های رگ‌های مغز یا قلب را شناسایی کرد. همچنین برای تعیین منشأ لخته و عوامل خطر، ممکن است آزمایشهای ژنتیکی و فاکتورهای انعقادی بررسی شوند. پس از تشخیص لخته خون، روند درمان بر اساس محل استقرار و اندازه لخته برنامه‌ریزی میشود.
هیئت تحریریه Anadolu Medical Center
پزشکان حوزه «میکروبیولوژی» در آنادولو
پرسش‌های متداول
چه عواملی باعث لخته شدن خون میشوند؟
کند شدن جریان خون (مثلاً بیحرکتی طولانی)، آسیب دیواره رگ و افزایش تمایل خون به لخته شدن؛ همچنین چاقی، سرطان، دیابت، جراحیها، بارداری و داروهای هورمونی.
علائم ترومبوز ورید عمقی (DVT) چیست؟
تورم ناگهانی پا یا دست، دردی که با حرکت بدتر میشود، قرمزی و افزایش گرما در ناحیه و حساسیت در طول رگ.
علائم آمبولی ریه کداماند؟
تنگی نفس ناگهانی، درد شدید قفسه سینه که با تنفس بیشتر میشود، سرگیجه و احساس غش، خلط خونی و ضربان سریع قلب.
لخته خون چگونه تشخیص داده میشود؟
با معاینه فیزیکی، آزمایش D-dimer، سونوگرافی داپلر و روشهای تصویربرداری مانند CT آنژیوگرافی و MR آنژیوگرافی؛ گاهی آزمایشهای ژنتیکی نیز انجام میشود.
منابع
این محتوا صرفاً برای آموزش سلامت است و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمانی که پزشک تعیین می‌کند نیست. اگر علائمی دارید، با یک متخصص سلامت واجد شرایط مشورت کنید.