فتق معده (فتق هیاتال) زمانی ایجاد می‌شود که بخشی از معده از دهانه دیافراگم (هیاتوس) به سمت قفسه سینه بلغزد. فتق‌های کوچک معمولاً بی‌علامت‌اند، اما فتق‌های بزرگ ممکن است ریفلاکس، سوزش سر دل، دشواری بلع و درد قفسه سینه ایجاد کنند. تشخیص با عکس باریم، آندوسکوپی و مانومتری مری انجام می‌شود و موارد خفیف با تغییر سبک زندگی و دارو، و موارد شدید با جراحی لاپاروسکوپیک درمان می‌شوند.
فتق معده (فتق هیاتال) زمانی ایجاد می‌شود که بافت معده از دهانه موجود در دیافراگم (هیاتوس) به سمت مری بلغزد و وارد قفسه سینه شود. در حالت عادی، معده در حفره شکم قرار دارد و محل اتصال آن به مری به‌طور محکم توسط دیافراگم نگه داشته می‌شود. اما در برخی موارد، این دهانه گشاد می‌شود یا عضلاتی که معده را در جای خود نگه می‌دارند ضعیف می‌شوند و معده به سمت قفسه سینه جابه‌جا می‌شود. فتق معده وقتی کوچک باشد معمولاً علامتی ندارد، اما هنگامی که به اندازه‌های بزرگ برسد، می‌تواند باعث علائمی مانند ریفلاکس، سوزش سر دل، دشواری در بلع و درد قفسه سینه شود.
فتق معده (فتق هیاتال) چیست؟
بیماری‌ای است که با لغزیدن بافت معده به سمت بالا از دهانه‌ای در دیافراگم که مری از آن عبور می‌کند و قرار گرفتن آن در قفسه سینه ایجاد می‌شود. در شرایط عادی، عضله دیافراگم معده را در حفره شکم ثابت نگه می‌دارد و در محل اتصال مری به معده نقش تنگ‌کننده دارد. اما گشاد شدن این دهانه در دیافراگم یا ضعیف شدن عضلاتی که معده را در جای خود نگه می‌دارند، باعث ایجاد فتق معده می‌شود. در افراد مبتلا به فتق معده، محتویات معده ممکن است به مری برگردد. این وضعیت ممکن است با بیماری ریفلاکس معده به مری (GERD) مرتبط باشد. به دلیل ریفلاکس، اسید معده با آسیب رساندن به مری می‌تواند باعث علائمی مانند سوزش، ترش کردن و تحریک گلو شود. فتق‌های بزرگ معده می‌توانند به‌ویژه پس از غذا خوردن یا هنگام دراز کشیدن، مشکلاتی مانند تنگی نفس، درد قفسه سینه و دشواری در بلع ایجاد کنند.
فتق معده معمولاً با افزایش سن ظاهر می‌شود و به‌ویژه در افراد بالای ۵۰ سال شایع‌تر است. علاوه بر این، چاقی، سرفه‌های مکرر، بارداری و فعالیت‌های بدنی سنگین با افزایش فشار روی معده، خطر ایجاد فتق را افزایش می‌دهند. فتق معده در برخی موارد ممکن است بدون هیچ علامتی پیشرفت کند و در معاینات معمول پزشکی به‌طور اتفاقی شناسایی شود.
انواع فتق معده (فتق هیاتال) کداماند؟
نوع فتق بسته به نحوه جابه‌جایی معده و مری متفاوت است. معمولاً به دو گروه اصلی تقسیم می‌شود: فتق معده لغزنده (sliding) و فتق معده پاراازوفاژیال. هر دو نوع ممکن است علائم متفاوتی ایجاد کنند. فتق معده لغزنده شایعترین شکل است و معمولاً با ریفلاکس همراه است. فتق معده پاراازوفاژیال نادرتر است، اما می‌تواند به عوارض جدی منجر شود. فتق‌های معده بسته به اندازه و ارتباطشان با مری ممکن است زیرگروه‌های متفاوتی نیز داشته باشند. انواع فتق معده عبارت‌اند از:
- نوع لغزنده (Sliding Hiatal Hernia): شایعترین نوع فتق معده است. ناحیه‌ای که مری به معده می‌پیوندد و بخش بالایی معده، از دهانه دیافراگم به سمت بالا می‌لغزند. این وضعیت ممکن است باعث برگشت محتویات معده به مری (ریفلاکس) شود. فتق‌های لغزنده معمولاً خفیف هستند و اغلب با تغییر سبک زندگی و درمان دارویی قابل کنترل‌اند.
- فتق معده پاراازوفاژیال: نادرتر است، اما می‌تواند به عوارض جدی‌تری منجر شود. در این نوع فتق، بخش بالایی معده از دهانه دیافراگم به بالا می‌لغزد، در حالی که محل اتصال مری در جای طبیعی خود باقی می‌ماند. معده ممکن است گیر بیفتد و اگر گردش خون آن قطع شود، عوارض تهدیدکننده حیات مانند پیچخوردگی معده یا نکروز ممکن است ایجاد شود.
- فتق معده نوع مختلط: ترکیبی از فتق لغزنده و پاراازوفاژیال است و وضعیتی است که در آن هم معده و هم مری به سمت بالا می‌لغزند. در موارد شدیدتر، معده ممکن است به‌طور کامل وارد قفسه سینه شود و ارتباط آن با مری تغییر کند.
- فتق معده غولآسا: نوع نادر اما جدی فتق معده است که در آن بخش بزرگی از معده یا تمام آن به قفسه سینه می‌لغزد. معمولاً با علائمی مانند تنگی نفس، احساس ناراحتی پس از غذا خوردن و انسداد معده خود را نشان می‌دهد.
علت فتق معده (فتق هیاتال) چیست؟
فتق معده در نتیجه ضعیف شدن عضلات دیافراگم و افزایش فشار روی معده ایجاد می‌شود. فرایند پیری با از دست رفتن انعطاف‌پذیری عضلات، ممکن است باعث شل شدن ساختارهایی شود که معده را در جای خود نگه می‌دارند. اضافه‌وزن و چاقی با افزایش فشار داخل شکم می‌توانند معده را به سمت بالا فشار دهند. عواملی مانند بلند کردن اجسام سنگین، سرفه مزمن، یبوست و زور زدن بیش از حد نیز ممکن است باعث گشاد شدن دهانه دیافراگم شوند. بارداری با افزایش فشار روی معده ممکن است به فتق‌های موقت معده منجر شود.
علائم فتق معده (فتق هیاتال) چیست؟
فتق‌های کوچک معده معمولاً علامتی ندارند. فتق‌های بزرگ ممکن است باعث شکایت‌هایی مانند سوزش سر دل، درد قفسه سینه و ریفلاکس شوند. علائم ممکن است پس از غذا خوردن یا هنگام خم شدن به جلو بدتر شوند. در نتیجه برگشت اسید معده به مری، تحریک گلو و دشواری در بلع ممکن است ایجاد شود. در موارد نادر، فتق‌های بزرگ معده با ایجاد عوارض جدی مانند پیچخوردگی معده می‌توانند باعث تنگی نفس و احساس فشردگی در قفسه سینه شوند. علائم فتق معده عبارت‌اند از:
- سوزش سر دل (ریفلاکس) و احساس سوزش در قفسه سینه
- برگشت اسید معده به مری (ریفلاکس اسید)
- دشواری در بلع و احساس گیر کردن غذا در گلو
- درد قفسه سینه و احساس فشار در ناحیه معده
- احساس پری معده و نفخ پس از غذا
- احساس طعم تلخ یا ترش در دهان (برگشت اسید)
- تشدید علائم هنگام خم شدن به جلو یا دراز کشیدن
- سرفه مزمن، تحریک گلو و گرفتگی صدا
- تنگی نفس و احساس ناراحتی به دلیل فشار معده
عوارض فتق معده (فتق هیاتال) چیست؟
یکی از شایعترین عوارض، ایجاد بیماری ریفلاکس معده به مری (GERD) است. برگشت مداوم اسید معده به مری ممکن است باعث تحریک مری شود و در درازمدت به مشکلاتی مانند التهاب مری (ازوفاژیت)، ایجاد زخم و دشواری در بلع منجر شود. در برخی موارد، فتق معده ممکن است بزرگ‌تر شود و باعث گیر افتادن معده در قفسه سینه شود. در این وضعیت، گردش خون معده ممکن است مختل شود و شرایط تهدیدکننده حیات مانند پیچخوردگی معده (ولولوس) یا نکروز معده ایجاد شود. عوارض فتق معده عبارت‌اند از:
- بیماری ریفلاکس معده به مری (GERD) و سوزش مزمن سر دل
- ازوفاژیت (التهاب مری) و ایجاد زخم
- مری بارت (تغییراتی در سلول‌های مری که ممکن است به سرطان منجر شود)
- پیچخوردگی معده (چرخش معده به دور خود و انسداد آن)
- دشواری در بلع (دیسفاژی) و تحریک مزمن گلو
- کمخونی فقر آهن (به دلیل خونریزی معده)
- احساس فشردگی در ناحیه قفسه سینه و تنگی نفس
فتق معده (فتق هیاتال) چگونه تشخیص داده می‌شود؟
در رادیوگرافی با باریم (عکس باریم)، که یکی از رایج‌ترین روش‌های تشخیصی است، ماده حاجب (سولفات باریم) برای نوشیدن به بیمار داده می‌شود و سپس مری و معده تصویربرداری می‌شوند. به این ترتیب، وجود و اندازه فتق معده قابل تعیین است. آندوسکوپی نیز یکی از رایج‌ترین روش‌ها در تشخیص فتق معده است. در این روش، مری، معده و دوازدهه با کمک یک دوربین انعطاف‌پذیر بررسی می‌شوند و وجود فتق، ریفلاکس و تحریک مری قابل شناسایی است. در برخی موارد، برای ارزیابی تأثیر فتق معده بر مری ممکن است آزمایش مانومتری مری انجام شود. این آزمایش با اندازه‌گیری حرکات عضلانی مری و عملکرد عضله اسفنکتر بین معده و مری، می‌تواند مشکلاتی را که ممکن است باعث ریفلاکس شوند شناسایی کند.
فتق معده (فتق هیاتال) چگونه درمان می‌شود؟
فتق‌های خفیف معده معمولاً با تغییر سبک زندگی و درمان دارویی قابل کنترل‌اند. به بیماران توصیه می‌شود اضافه‌وزن خود را کاهش دهند، از غذاهای اسیدی و پرادویه پرهیز کنند، وعده‌های غذایی کوچک بخورند و بلافاصله پس از غذا دراز نکشند. برای فتق‌های بزرگ معده که علائم جدی ایجاد می‌کنند یا به عوارض منجر می‌شوند، ممکن است مداخله جراحی لازم باشد. فوندوپلیکاسیون نیسن لاپاروسکوپیک رایج‌ترین روش جراحی است و برای ترمیم فتق معده، شامل پیچاندن بخش بالایی معده به دور مری است. در موارد فتق‌های بزرگ و عودکننده، ممکن است جراحی‌هایی برای تنگ کردن دهانه دیافراگم و ثابت کردن معده در جای خود انجام شود. از آنجا که جراحی معمولاً با تکنیک‌های کم‌تهاجمی انجام می‌شود، دوره بهبودی سریع است.
هیئت تحریریه Anadolu Medical Center
پزشکان حوزه «بیماری‌های گوارش» در آنادولو
پرسش‌های متداول
انواع فتق معده کداماند؟
فتق لغزنده (شایعترین نوع)، فتق پاراازوفاژیال، فتق نوع مختلط و فتق معده غولآسا.
علائم فتق معده چیست؟
سوزش سر دل و ریفلاکس، دشواری بلع، درد قفسه سینه، احساس پری پس از غذا، طعم تلخ یا ترش در دهان، سرفه مزمن، گرفتگی صدا و تنگی نفس.
فتق معده چه عوارضی دارد؟
GERD، التهاب مری و زخم، مری بارت، پیچخوردگی معده، دشواری بلع، کمخونی فقر آهن و احساس فشردگی قفسه سینه.
فتق معده چگونه درمان می‌شود؟
موارد خفیف با کاهش وزن، پرهیز از غذاهای اسیدی و پرادویه، وعده‌های کوچک و دراز نکشیدن پس از غذا همراه با دارو کنترل می‌شوند؛ فتق‌های بزرگ ممکن است با فوندوپلیکاسیون نیسن لاپاروسکوپیک جراحی شوند.
منابع
این محتوا صرفاً برای آموزش سلامت است و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمانی که پزشک تعیین می‌کند نیست. اگر علائمی دارید، با یک متخصص سلامت واجد شرایط مشورت کنید.