رتینوبلاستوما شایعترین تومور چشم در کودکان است که از سلول‌های تکامل‌نیافته لایه شبکیه منشأ می‌گیرد و معمولاً در کودکان زیر ۵ سال بروز میکند. شناخته‌شده‌ترین علامت آن بازتاب سفید در مردمک (لکوکوریا) است. با تشخیص زودهنگام موفقیت درمان بسیار بالاست و هم چشم و هم بینایی را می‌توان حفظ کرد.
در میان تومورهای دوران کودکی، رتینوبلاستوما یکی از بیماری‌هایی است که بیشترین تهدید را برای سلامت چشم ایجاد میکند. این تومور بدخیم که در لایه شبکیه چشم آغاز میشود، معمولاً در محدوده سنی ۰ تا ۵ سالگی بروز میکند و اگر در مراحل اولیه شناسایی نشود، ممکن است هم به از دست رفتن بینایی و هم به پیامدهای جدی تهدیدکننده زندگی منجر شود. این بیماری در کودکان ممکن است با علائمی مانند بازتاب سفید در چشم، انحراف چشم (استرابیسم) یا اختلال بینایی خود را نشان دهد. اگرچه رتینوبلاستوما بیماری نادری است، به دلیل خطر پیشرفت سریع باید با دقت پیگیری شود. با تشخیص زودهنگام، هم حفظ چشم و هم جلوگیری از گسترش تومور امکان‌پذیر است.
رتینوبلاستوما در کودکان چیست؟
رتینوبلاستوما شایعترین تومور چشم در کودکان است و معمولاً در کودکان زیر ۵ سال بروز میکند. این تومور از سلول‌های تکامل‌نیافته لایه شبکیه که در بخش پشتی چشم قرار دارد منشأ می‌گیرد. بهطور طبیعی شبکیه از سلول‌های عصبی تشکیل شده است که نور را درک می‌کنند و بینایی را ممکن می‌سازند. اما یک جهش ژنتیکی در این سلول‌ها به تکثیر کنترل‌نشده آن‌ها منجر میشود و تومور شکل می‌گیرد. رتینوبلاستوما ممکن است در یک چشم باشد و در برخی کودکان در هر دو چشم بهطور هم‌زمان ایجاد شود. در صورت تشخیص زودهنگام، موفقیت درمان بسیار بالاست و عملکرد بینایی را می‌توان حفظ کرد. اما هنگامی که تشخیص دیر گذاشته شود، تومور ممکن است به بیرون از چشم، از راه عصب بینایی به مغز یا به سایر بخش‌های بدن گسترش یابد.
علائم رتینوبلاستوما کدام‌اند؟
علائم رتینوبلاستوما معمولاً در مراحل اولیه ممکن است چندان آشکار نباشند. به همین دلیل پیگیری دقیق سلامت چشم کودکان توسط والدین اهمیت حیاتی دارد. از آنجا که بیشتر علائم ممکن است با بیماری‌های معمولی چشم اشتباه گرفته شوند، با مشاهده هر یافته مشکوک باید بدون اتلاف وقت به چشم‌پزشک مراجعه کرد. شناخته‌شده‌ترین علامت رتینوبلاستوما وجود بازتاب سفید در مردمک است، اما نشانه‌های بالینی دیگری نیز ممکن است دیده شوند.
مهم‌ترین علائم رتینوبلاستوما را می‌توان چنین برشمرد:
- لکوکوریا (بازتاب سفید): دیده شدن درخشش سفید به جای قرمز هنگام تاباندن نور به مردمک کودک یا در عکسها، شاخصترین علامت است.
- انحراف چشم (استرابیسم): انحراف چشم‌ها به جهت‌های مختلف یا ناتوانی در تمرکز بر یک نقطه بهطور شایع دیده میشود.
- کاهش بینایی یا اختلال بینایی: ممکن است در کودک ناتوانی در تشخیص اشیا، ناتوانی در تمرکز و بی‌توجهی به اسباب‌بازی‌ها دیده شود.
- قرمزی و تورم چشم: ممکن است با یافته‌های شبیه عفونت اشتباه گرفته شود.
- درخشش و تغییر رنگ چشم: به‌ویژه بازتاب متفاوت مردمک در نور ممکن است جلب توجه کند.
- سردرد و بی‌قراری: ممکن است در مراحل پیشرفته به دنبال بزرگ شدن تومور بروز کند.
- بزرگ شدن یا تغییر شکل چشم: در مواردی که تومور پیشرفت کرده است، چشم ممکن است ساختار طبیعی خود را از دست بدهد.
روش‌های تشخیص رتینوبلاستوما کدام‌اند؟
تشخیص رتینوبلاستوما با رویکردی چندتخصصی گذاشته میشود. تشخیص زودهنگام هم طول عمر را افزایش می‌دهد و هم امکان حفظ عملکرد بینایی را فراهم میکند. مهم‌ترین گام در تشخیص، معاینه دقیق چشم‌پزشک و سپس روش‌های تصویربرداری است.
روش‌های تشخیص رتینوبلاستوما را می‌توان چنین برشمرد:
- معاینه چشم‌پزشکی: با قطره‌هایی که مردمک را گشاد می‌کنند، شبکیه بهطور دقیق بررسی میشود و کانون‌های تومور جست‌وجو میشوند.
- افتالموسکوپی: روشی برای مشاهده مستقیم تومورهای داخل چشم است.
- سونوگرافی چشم: درباره ساختار تومور و محل آن در داخل چشم اطلاعات می‌دهد.
- تصویربرداری تشدید مغناطیسی (MRI): برای ارزیابی گسترش تومور به بیرون از چشم، به‌ویژه به عصب بینایی یا مغز، به کار می‌رود.
- توموگرافی کامپیوتری (CT): به‌ویژه نشان می‌دهد که آیا در تومور کلسیفیکاسیون وجود دارد یا نه.
- آزمایش‌های ژنتیکی: با بررسی جهش ژن RB1 مشخص میشود که آیا رتینوبلاستوما ارثی است یا نه.
- نمونه‌برداری (بیوپسی): نمونه‌برداری از داخل چشم معمولاً ترجیح داده نمی‌شود، اما در صورت لزوم اطلاعات قطعی درباره نوع تومور به دست می‌دهد.
روش‌های درمان رتینوبلاستوما کدام‌اند؟
هدف درمان، در درجه نخست حفظ جان کودک، سپس حفظ توانایی بینایی تا حد امکان و بهبود نتایج زیبایی است. روش درمان بر اساس اندازه تومور، وجود آن در یک یا هر دو چشم، مرحله آن و وضعیت کلی سلامت کودک تعیین میشود. رویکردی چندتخصصی لازم است و انکولوژیست‌های کودکان، چشم‌پزشکان و رادیولوژیست‌ها با هم روند درمان را مدیریت می‌کنند.
روش‌های درمان رتینوبلاستوما عبارت‌اند از:
- کرایوتراپی (سرمادرمانی): تومورهای کوچک با منجمد کردن از بین برده میشوند.
- فوتوکواگولاسیون لیزری: رگ‌های روی تومور با لیزر سوزانده میشوند و از تغذیه آن جلوگیری میشود.
- ترموتراپی (گرمادرمانی): با اعمال گرما بر تومور، مرگ سلول‌ها ایجاد میشود.
- شیمیدرمانی: ممکن است به‌صورت سیستمیک (از راه رگ) یا موضعی (داخل‌شریانی یا داخل زجاجیه) انجام شود. به‌ویژه اگر تومور بزرگ باشد یا خطر گسترش به بیرون از چشم وجود داشته باشد، ترجیح داده میشود.
- پرتودرمانی: اگرچه در گذشته روشی پرکاربرد بود، امروزه به دلیل عوارض جانبی به‌صورت محدودتری به کار می‌رود.
- جراحی (انوکلئاسیون): فرایند برداشتن کامل چشم است. معمولاً زمانی انجام میشود که تومور بسیار بزرگ باشد، شانسی برای بینایی باقی نمانده باشد و با سایر درمان‌ها کنترل نشود. به منظور زیبایی، چشم مصنوعی گذاشته میشود.
- مشاوره ژنتیک و پیگیری: در موارد رتینوبلاستومای ارثی، خواهر و برادرها و والدین نیز بهطور منظم غربالگری میشوند.
آیا رتینوبلاستوما در کودکان شایع است؟
رتینوبلاستوما در میان تومورهای چشم دوران کودکی شایعترین نوع سرطان است. اما در مقایسه با انواع کلی سرطان، بیماری نادری به شمار می‌رود. در سراسر جهان هر سال تقریباً در هر ۱۵ تا ۲۰ هزار تولد، یک مورد رتینوبلاستوما دیده میشود. این بیماری حدود ۳٪ کل سرطان‌های دوران کودکی را تشکیل می‌دهد. رتینوبلاستوما معمولاً در ۰ تا ۵ سالگی بروز میکند و بیشتر موارد در همین گروه سنی تشخیص داده میشوند. میانگین سن تشخیص حدود ۱ تا ۲ سالگی است. ۶۰ تا ۷۰٪ موارد در یک چشم و ۳۰ تا ۴۰٪ در هر دو چشم دیده میشوند. در انواع ارثی، بیماری در سن پایینتر و اغلب در هر دو چشم بهطور هم‌زمان ظاهر میشود.
بنابراین، اگرچه سرطانی نادر است، یکی از مهم‌ترین تومورهایی است که سلامت چشم کودکان را بهطور جدی تهدید میکند. به لطف تشخیص زودهنگام، هم حفظ چشم و هم افزایش طول عمر امکان‌پذیر است. امروزه با روش‌هایی مانند لیزر، کرایوتراپی، شیمیدرمانی و جراحی، هدف هم حفظ جان و هم ادامه عملکرد بینایی تا حد امکان است. در موارد ارثی، پیگیری منظم و مشاوره ژنتیک نه‌تنها برای تضمین سلامت بیمار بلکه برای سلامت اعضای خانواده نیز اهمیت دارد. به همین دلیل خانواده‌ها باید با مشاهده علائمی مانند بازتاب سفید در چشم، انحراف چشم یا اختلال بینایی در فرزندشان، بدون اتلاف وقت به چشم‌پزشک مراجعه کنند. با تشخیص زودهنگام و درمان درست، می‌توان از عوارض جدی ناشی از رتینوبلاستوما پیشگیری کرد.
پرسش‌های متداول
شایعترین علامت رتینوبلاستوما چیست؟
شاخصترین علامت، لکوکوریا یا بازتاب سفید است؛ یعنی هنگام تاباندن نور به مردمک کودک یا در عکسها، به جای رنگ قرمز، درخشش سفید دیده میشود. انحراف چشم و اختلال بینایی نیز از علائم رایج هستند.
رتینوبلاستوما در چه سنی دیده میشود؟
رتینوبلاستوما معمولاً در ۰ تا ۵ سالگی بروز میکند و میانگین سن تشخیص حدود ۱ تا ۲ سالگی است. در انواع ارثی، بیماری در سن پایینتر و اغلب در هر دو چشم ظاهر میشود.
رتینوبلاستوما چگونه درمان میشود؟
بسته به اندازه، مرحله و یکطرفه یا دوطرفه بودن تومور، از کرایوتراپی، فوتوکواگولاسیون لیزری، ترموتراپی، شیمیدرمانی، پرتودرمانی یا برداشتن کامل چشم (انوکلئاسیون) استفاده میشود.
آیا رتینوبلاستوما ارثی است؟
برخی موارد ارثی هستند و با بررسی جهش ژن RB1 مشخص میشوند. در موارد ارثی، خواهر و برادرها و والدین نیز بهطور منظم غربالگری میشوند و مشاوره ژنتیک اهمیت دارد.
منابع
این محتوا صرفاً برای آموزش سلامت است و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمانی که پزشک تعیین میکند نیست. اگر علائمی دارید، با یک متخصص سلامت واجد شرایط مشورت کنید.