تشنج زمانی رخ می‌دهد که تخلیه الکتریکی ناگهانی و کنترل‌نشده‌ای در سلول‌های مغز ایجاد شود و ممکن است با انقباض، از دست رفتن هوشیاری یا خیره شدن کوتاه همراه باشد. تشنج ناشی از تب بیشتر در کودکان ۶ ماه تا ۵ ساله دیده میشود و هر تشنجی به معنای صرع نیست. اگر حمله بیش از ۵ دقیقه طول بکشد، برای نخستین بار رخ دهد یا هوشیاری بازنگردد، باید فوراً با اورژانس تماس گرفت.
تغییر ناگهانی هوشیاری، انقباض‌های غیرارادی یا حملههای کوتاه خیره شدن برای بسیاری از خانواده‌ها نگران‌کننده است. حالتی که در پزشکی «حمله تشنجی» نامیده میشود، در زبان عامه اغلب با عنوان تشنج شناخته میشود. این وضعیت که در نتیجه اختلال موقت فعالیت الکتریکی مغز رخ می‌دهد، میتواند در هر گروه سنی دیده شود. در دوران کودکی حملههای مرتبط با تب برجسته‌تر هستند، در حالی که در بزرگسالان علل عصبی دیگری ممکن است در اولویت باشند. هر تشنجی به معنای صرع نیست. حملههای تکرارشونده، بیماری‌های زمینه‌ای یا مشکلات متابولیک باید ارزیابی شوند. پاسخ روشن به پرسش‌هایی مانند «تشنج چیست، با چه علائمی همراه است و چه زمانی به مداخله فوری نیاز دارد؟» برای مداخله زودهنگام اهمیت دارد. در بخش‌های زیر انواع تشنج، علائم، علل و گام‌های کمک‌های اولیه به‌تفصیل بررسی می‌شوند.
تشنج (حمله تشنجی) چیست؟
سلول‌های مغز از طریق سیگنال‌های الکتریکی با یکدیگر ارتباط برقرار می‌کنند. هنگامی که در این انتقال، تخلیه‌ای ناگهانی و کنترل‌نشده رخ دهد، از نظر بالینی تشنج بروز می‌کند. در جامعه این وضعیت معمولاً تشنج (حمله تشنجی) نامیده میشود. در طول حمله ممکن است انقباض دیده شود، اما هر تشنجی با انقباض همراه نیست. برخی افراد تنها کدورت کوتاهمدت هوشیاری را تجربه می‌کنند.
مدت تشنج معمولاً بین چند ثانیه تا چند دقیقه است. بیشتر حمله‌ها خودبه‌خود پایان می‌یابند. اما تشنجهای طولانی یا تشنج‌هایی که پشت سر هم تکرار می‌شوند، به مداخله فوری نیاز دارند. میان فردی که تنها یک بار تشنج کرده و فردی که تشخیص صرع گرفته تفاوت وجود دارد. صرع تعریفی است که برای تشنجهای تکرارشونده و مرتبط با یک استعداد زمینه‌ای دائمی به کار می‌رود.
نوع تشنج، مدت آن، علائم همراه و سن فرد در روند تشخیص تعیین‌کننده هستند. به همین دلیل باید با دقت مشاهده کرد که تشنج چگونه آغاز شد، چه مدت طول کشید و فرد پس از آن چگونه بهبود یافت. ارزیابی زودهنگام به کاهش خطرات احتمالی کمک می‌کند.
انواع تشنج کدام‌اند؟
تشنج‌ها به شکل‌های مختلف طبقه‌بندی می‌شوند. نمای بالینی، گروه سنی و عوامل محرک در این طبقه‌بندی نقش دارند. رایج‌ترین تقسیم‌بندی، تشنجهای همراه با تب و بدون تب است. هر دو وضعیت به‌ویژه در دوران کودکی مورد پرسش قرار می‌گیرند.
تشنج ناشی از تب (تشنج فبریل)
تشنج‌هایی که همراه با تب بالا دیده می‌شوند، تشنج ناشی از تب نامیده می‌شوند. این نوع تشنج معمولاً در کودکان ۶ ماه تا ۵ ساله رخ می‌دهد. بالا رفتن سریع تب میتواند تشنج را تحریک کند. حمله اغلب کوتاه است و ظرف چند دقیقه خودبه‌خود پایان می‌یابد.
تشنجهای ناشی از تب به دو نوع ساده و پیچیده (کمپلکس) تقسیم می‌شوند. در نوع ساده، تشنج کوتاه است و در همان روز تکرار نمی‌شود. در نوع پیچیده، مدت آن ممکن است طولانی‌تر شود یا در همان روز بیش از یک حمله دیده شود. در بیشتر کودکان آسیب دائمی بر جای نمی‌گذارد، اما در نخستین حمله حتماً ارزیابی پزشکی لازم است.
تشنج بدون تب
تشنج‌هایی که بدون تب ایجاد می‌شوند، تشنج بدون تب نامیده می‌شوند. این وضعیت ممکن است با صرع، عفونت‌های مغزی، ضربه به سر یا اختلالات متابولیک مرتبط باشد. محدودیت سنی ندارد و همان‌طور که در کودکان دیده میشود، در بزرگسالان نیز ممکن است بروز کند.
اگر تشنجهای بدون تب تمایل به تکرار داشته باشند، بررسی دقیق عصبی لازم است. الکتروانسفالوگرافی (EEG) و روش‌های تصویربرداری در روند تشخیص به کار می‌روند. پس از شناسایی علت زمینه‌ای، برنامه درمانی تعیین میشود.
گونه‌های تشنج کدام‌اند؟
تشنج‌ها نه تنها بر اساس وجود تب، بلکه بر اساس این‌که از کدام ناحیه مغز منشأ می‌گیرند نیز طبقه‌بندی می‌شوند. این تمایز درک علائم را آسان‌تر می‌کند.
به طور کلی دو گونه اصلی وجود دارد:
- تشنجهای کانونی (فوکال)
- تشنجهای منتشر (ژنرالیزه)
در تشنجهای کانونی، تخلیه الکتریکی در ناحیه مشخصی از مغز آغاز میشود. ممکن است فرد هوشیاری خود را از دست ندهد. حرکات غیرارادی در دست یا پا دیده میشود. در تشنجهای منتشر، فعالیت در سراسر مغز تغییر می‌کند و از دست رفتن هوشیاری آشکارتر است.
تشخیص درست این گونه‌ها مستقیماً بر انتخاب درمان اثر میگذارد. هر گونه تشنج نمای بالینی یکسانی ایجاد نمی‌کند. مشاهده و شرح‌حال دقیق برای تشخیص اهمیت دارد.
علائم تشنج کدام‌اند؟
علائم تشنج بسته به نوع حمله متفاوت است. شایع‌ترین یافته‌ها انقباض، از دست رفتن هوشیاری و تغییرات تنفسی هستند. پرسش «علائم تشنج کدام‌اند؟» به‌ویژه از سوی والدین زیاد جست‌وجو میشود.
مرحله تونیک-کلونیک (انقباض و تکان‌ها)
در مرحله تونیک، عضلات ناگهان منقبض می‌شوند و ممکن است فرد به زمین بیفتد. سپس مرحله کلونیک آغاز میشود. در این مرحله تکان‌های ریتمیک دیده میشود. ممکن است قفل شدن فک یا فشردن دندان‌ها رخ دهد.
در طول حمله ممکن است بی‌اختیاری ادرار دیده شود. گاز گرفتن زبان نیز ممکن است همراه باشد. تشنج ظرف چند دقیقه پایان می‌یابد. پس از آن فرد ممکن است خسته و گیج باشد.
از دست رفتن هوشیاری و عدم پاسخ‌دهی
در برخی تشنج‌ها انقباض آشکاری وجود ندارد. فرد با نگاه خیره به اطراف پاسخ نمی‌دهد و این حالت به شکل خیره شدن کوتاهمدت مشخص میشود. به‌ویژه در کودکان ممکن است با افت عملکرد تحصیلی جلب توجه کند. تغییر هوشیاری ممکن است چند ثانیه طول بکشد. پس از حمله ممکن است فرد اتفاقی را که افتاده به یاد نیاورد.
تغییرات تنفس و رنگ پوست
در طول تشنج، تنفس ممکن است نامنظم شود. ممکن است وقفه‌های کوتاه در تنفس دیده شود. کبودی لب‌ها ممکن است مشاهده شود. رنگ‌پریدگی یا کبودی پوست به تغییر در تبادل اکسیژن مربوط است. پس از پایان حمله معمولاً به حالت طبیعی بازمی‌گردد.
علائم تشنج در نوزادان کدام‌اند؟
علائم تشنج در نوزادان ممکن است کم‌رنگ‌تر باشد. پرش‌های ناگهانی در دست یا پا و خیره شدن چشم‌ها به یک نقطه ثابت میتواند جلب توجه کند. ممکن است در هنگام مکیدن، توقف ناگهانی دیده شود.
اگر تب بالا همراه باشد، احتمال تشنج ناشی از تب بررسی میشود. هنگامی که علائم تشنج در نوزادان زود تشخیص داده شود، می‌توان مداخله سریع انجام داد.
یافته‌های زیر ممکن است در نوزادان مطرح‌کننده تشنج باشند:
- انقباض یا شل شدن ناگهانی
- نگاه ثابت چشم‌ها
- عدم پاسخ‌دهی
- کبودی
- بی‌نظمی تنفس
با دیدن این علائم باید بدون اتلاف وقت کمک پزشکی دریافت کرد.
تشنج به چه علتی رخ می‌دهد؟
تشنج‌ها ممکن است به دلایل مختلفی ایجاد شوند و علت واحدی ندارند. در دوران کودکی عفونت‌ها در اولویت قرار دارند. در بزرگسالان بیماری‌های عصبی شایع‌ترند.
علل تشنج در کودکان
شایع‌ترین علت در کودکان تب است. بالا رفتن سریع تب در اثر عفونت‌ها میتواند تشنج را تحریک کند. علاوه بر این، عفونت‌های مغزی، ناهنجاری‌های مادرزادی و مشکلات متابولیک ممکن است نقش داشته باشند.
موارد زیر ممکن است در کودکان علت تشنج باشند:
- تب بالا
- مننژیت
- اختلالات رشد مغز
- عدم تعادل الکترولیت‌ها
ارزیابی زودهنگام امکان تعیین خطر تکرار را فراهم می‌کند.
علل تشنج در بزرگسالان
علل تشنج در بزرگسالان متنوع‌تر است. تومورهای مغزی، ضربه به سر، سکته مغزی یا استعداد ژنتیکی ممکن است مؤثر باشند. اختلالات متابولیک، افت قند خون یا تغییرات الکترولیتی نیز با تشنج مرتبط هستند. شناسایی علت زمینه‌ای پایه درمان است.
تشنج در چند درجه تب رخ می‌دهد؟
تشنجهای ناشی از تب معمولاً با تب بالاتر از ۳۸ درجه مرتبط هستند. اما مرز دمایی قطعی وجود ندارد و سرعت بالا رفتن تب اهمیت دارد. در برخی کودکان ممکن است در دماهای پایین‌تر نیز تشنج دیده شود.
هر تب بالایی به معنای تشنج نیست. سابقه خانوادگی و استعداد فردی تعیین‌کننده هستند. وضعیت عمومی کودکان تب‌دار باید از نزدیک پایش شود.
تفاوت تشنج با صرع
تشنجهای تکرارشونده‌ای که علت آن‌ها قابل توضیح نیست، صرع تعریف می‌شوند. یک بار تشنج ناشی از تب، صرع نیست. برای تشخیص صرع، تشنج‌ها باید تکرار شوند. تفاوت تشنج با صرع باید به‌درستی درک شود. برای هر کسی که تشنج کرده تشخیص صرع گذاشته نمی‌شود و تشخیص‌ها با ارزیابی متخصص روشن می‌شوند.
کمک‌های اولیه به کودکی که تشنج کرده چگونه انجام میشود؟
در هنگام تشنج آرام ماندن اهمیت دارد. اولویت این است که کودک آسیبی نبیند.
فراهم کردن وضعیت و محیط ایمن
کودک باید به پهلو خوابانده شود. اشیای سخت باید دور شوند. هیچ چیزی نباید داخل دهان گذاشته شود. می‌توان یک تکیه‌گاه نرم زیر سر قرار داد. لباس‌های تنگ باید شل شوند.
پیگیری مدت تشنج
باید به ساعت نگاه کرد و مدت تشنج را ثبت کرد. در حمله‌هایی که بیش از پنج دقیقه طول می‌کشند، باید کمک فوری خواست. پس از حمله باید اجازه داد کودک استراحت کند. تا زمانی که هوشیاری کاملاً بازگردد، مراقبت باید ادامه یابد.
در هنگام تشنج چه کارهایی نباید انجام داد؟
مداخلات نادرست می‌توانند خطر جدی ایجاد کنند. به فردی که در حال تشنج است نباید آب داد. نباید تلاش کرد حرکات را به زور متوقف کرد. نباید قاشق یا اشیای مشابه در دهان گذاشت. ریختن آب سرد درست نیست. مداخله باید به فراهم کردن محیط ایمن محدود باشد.
چه زمانی باید با اورژانس تماس گرفت؟
در برخی موارد کمک فوری لازم است. در شرایط زیر باید با اورژانس تماس گرفت:
- اگر تشنج بیش از ۵ دقیقه طول بکشد
- اگر برای نخستین بار تشنج دیده شود
- اگر در تنفس دشواری وجود داشته باشد
- اگر پس از تشنج هوشیاری بازنگردد
- اگر حمله‌ها پشت سر هم ایجاد شوند
مداخله زودهنگام عوارض احتمالی را کاهش می‌دهد.
پرسش‌های متداول درباره تشنج (حمله تشنجی)
آیا تشنج آسیب دائمی بر جای میگذارد؟ بیشتر تشنجهای کوتاهمدت آسیب دائمی ایجاد نمیکنند. حملههای طولانی خطرساز هستند.
آیا تشنج ناشی از تب تکرار میشود؟ ممکن است در برخی کودکان دوباره دیده شود. سابقه خانوادگی میتواند خطر را افزایش دهد.
آیا خواب پس از تشنج طبیعی است؟ بله. پس از حمله ممکن است حالت خوابآلودگی موقت دیده شود.
تشنج‌ها در صورت ارزیابی درست قابل کنترل هستند. تشخیص علائم و دریافت به‌موقع کمک پزشکی، مدیریت ایمن این روند را ممکن می‌سازد.
پزشکان حوزه «طب اطفال» در آنادولو
پرسش‌های متداول
آیا تشنج آسیب دائمی بر جای میگذارد؟
بیشتر تشنجهای کوتاهمدت آسیب دائمی ایجاد نمیکنند، اما حملههای طولانی خطرساز هستند.
آیا تشنج ناشی از تب تکرار میشود؟
ممکن است در برخی کودکان دوباره رخ دهد و سابقه خانوادگی میتواند خطر را افزایش دهد.
آیا خواب پس از تشنج طبیعی است؟
بله، پس از حمله ممکن است حالت خوابآلودگی موقت دیده شود.
چه زمانی باید برای تشنج با اورژانس تماس گرفت؟
اگر تشنج بیش از ۵ دقیقه طول بکشد، برای نخستین بار رخ دهد، تنفس دشوار باشد، هوشیاری پس از حمله بازنگردد یا حمله‌ها پشت سر هم تکرار شوند.
منابع
این محتوا صرفاً برای آموزش سلامت است و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمانی که پزشک تعیین می‌کند نیست. اگر علائمی دارید، با یک متخصص سلامت واجد شرایط مشورت کنید.