بیماری DMD چیست؟ درمان بیماری DMD

دیستروفی عضلانی دوشن (DMD) یکی از شایع‌ترین بیماری‌های ارثی عضلانی است که در دوران کودکی بروز می‌کند. این بیماری در نتیجه یک جهش ژنتیکی که از طریق کروموزوم X منتقل می‌شود ایجاد می‌شود و تقریباً تنها در پسران دیده می‌شود. علت اصلی بیماری آن است که پروتئین دیستروفین، که یکپارچگی سلول‌های عضلانی را حفظ می‌کند، یا اصلاً تولید نمی‌شود یا به شکل فاقد عملکرد تولید می‌شود. در نبود این پروتئین، سلول‌های عضلانی با هر انقباض آسیب می‌بینند، به‌مرور تجزیه می‌شوند و بافت همبند و بافت چربی جای آن‌ها را می‌گیرد. در نتیجه ضعف پیش‌رونده در عضلات ایجاد می‌شود. DMD معمولاً بین ۲ تا ۵ سالگی علامت‌دار می‌شود و با پیشرفت سریع، به از دست رفتن مهارت‌های حرکتی پایه کودکان مانند راه رفتن، بالا رفتن از پله و دویدن منجر می‌شود. با گذشت زمان عضلات تنفسی و عضله قلب نیز درگیر می‌شوند. اگرچه امروزه درمان قطعی ندارد، با فیزیوتراپی، دارودرمانی و حمایت تنفسی و قلبی می‌توان پیشرفت بیماری را کند کرد و کیفیت زندگی را افزایش داد.

بیماری DMD چیست؟

بیماری‌ای است که به دلیل جهش در ژن دیستروفین روی کروموزوم X ایجاد می‌شود. فاقد عملکرد بودن این ژن به تولید نشدن پروتئین دیستروفین که یکپارچگی سلول‌های عضلانی را حفظ می‌کند، منجر می‌شود. در نبود پروتئین دیستروفین، سلول‌های عضلانی با هر انقباض به‌آسانی آسیب می‌بینند، ترمیم نمی‌شوند و به‌مرور تجزیه می‌شوند. بافت همبند و بافت چربی جای آن‌ها را می‌گیرد و این امر باعث می‌شود عضلات به‌تدریج عملکرد خود را از دست بدهند.

علائم بیماری DMD

بارزترین ویژگی DMD، ضعف عضلانی است که در دوران کودکی آغاز شده و به‌تدریج افزایش می‌یابد. علائم معمولاً بین ۲ تا ۵ سالگی ظاهر می‌شوند. در سال‌های نخست، کودکان نسبت به همسالان خود دیرتر راه رفتن را آغاز می‌کنند، اغلب زمین می‌خورند و هنگام دویدن دچار مشکل می‌شوند. با گذشت زمان، ضعف آشکاری در عضلات پا و لگن دیده می‌شود. کودکان هنگام برخاستن از حالت نشسته تلاش می‌کنند با تکیه دادن دست‌ها به زانوهایشان راست شوند؛ این رفتار معمول، نشانه گاورز نامیده می‌شود. با پیشرفت بیماری بالا رفتن از پله دشوار می‌شود، زمین خوردن‌های مکرر افزایش می‌یابد و معمولاً در حدود ۱۰ تا ۱۲ سالگی نیاز به ویلچر پدید می‌آید. از آنجا که بافت همبند و بافت چربی جای عضلات را می‌گیرند، به‌ویژه در عضلات ساق بزرگ‌شدگی کاذب (سودوهیپرتروفی) ایجاد می‌شود. در مراحل پیشرفته‌تر، عضلات تنفسی و عضله قلب نیز درگیر می‌شوند؛ ممکن است تنگی نفس، نارسایی قلبی و اختلالات ریتم ایجاد شود.

علائم اصلی بیماری DMD به شرح زیر است:

• دیر راه افتادن و زمین خوردن مکرر در کودکی
• دشواری در دویدن و پریدن
• کمک گرفتن از دست‌ها هنگام برخاستن از حالت نشسته (نشانه گاورز)
• بزرگ شدن غیرطبیعی عضلات ساق (سودوهیپرتروفی)
• عدم تعادل در راه رفتن، تمایل به راه رفتن روی پنجه پا
• دشواری در بالا رفتن از پله
• وابستگی به ویلچر در سنین بالاتر
• تنگی نفس ناشی از درگیری عضلات تنفسی
• تپش قلب، نارسایی قلبی و اختلال ریتم ناشی از درگیری عضله قلب
• گرفتگی عضلات و کنتراکچرهای مفصلی
• در برخی بیماران، ناتوانی یادگیری و مشکلات رشد شناختی

علت بیماری DMD چیست؟

دیستروفی عضلانی دوشن (DMD) یک بیماری عضلانی با انتقال ژنتیکی است. علت اصلی آن، جهش‌هایی است که در ژن دیستروفین (ژن DMD) روی کروموزوم X رخ می‌دهند. پروتئین دیستروفین پروتئینی حیاتی است که یکپارچگی غشای سلول‌های عضلانی را حفظ می‌کند و فشار مکانیکی ایجادشده هنگام انقباض را جذب می‌کند. نبود یا فاقد عملکرد بودن این پروتئین باعث می‌شود سلول‌های عضلانی با هر انقباض آسیب ببینند، به‌مرور تجزیه شوند و جای خود را به بافت همبند و بافت چربی بدهند.

الگوی توارث DMD از نوع مغلوب وابسته به X است. به همین دلیل بیماری بیشتر در پسران دیده می‌شود. مادرانی که ناقل هستند می‌توانند ژن معیوب را به پسرانشان منتقل کنند. دختران نیز معمولاً ناقل می‌شوند و به‌ندرت، در صورت درگیری هر دو کروموزوم X، بیماری بروز می‌کند. در بخش کوچکی از موارد، جهش‌های جدید (خودبه‌خودی) بدون سابقه خانوادگی نیز ممکن است دیده شود.

بیماران DMD چگونه باید تغذیه کنند؟

در بیماران DMD، تغذیه درست از نظر حمایت از سلامت عضلات، پیشگیری از چاقی و قوی نگه داشتن بدن در روند درمان بسیار مهم است؛ زیرا بیماران در سنین بالاتر به دلیل محدود شدن فعالیت‌های بدنی تمایل به افزایش وزن دارند و چاقی هم بر تنفس و هم بر توانایی حرکتی اثر منفی می‌گذارد. با این حال در برخی بیماران دشواری بلع نیز ممکن است ایجاد شود و این وضعیت برنامه تغذیه را دشوارتر می‌کند.

توصیه‌های تغذیه‌ای را می‌توان به این صورت خلاصه کرد:

• تغذیه متعادل: پروتئین، کربوهیدرات، چربی، ویتامین‌ها و مواد معدنی باید به‌طور متعادل دریافت شوند.
• پروتئین کافی: برای حمایت از سلامت عضلات، تخم‌مرغ، لبنیات، ماهی، مرغ و حبوبات باید مصرف شوند.
• کلسیم و ویتامین D: از آنجا که درمان با کورتیکواستروئید ممکن است بر سلامت استخوان اثر بگذارد، لبنیات و مکمل ویتامین D اهمیت دارند.
• غذاهای فیبردار: برای پیشگیری از یبوست، سبزیجات، میوه‌ها و غلات کامل باید به‌طور منظم مصرف شوند.
• پرهیز از دریافت کالری بیش از حد: از آنجا که فعالیت بدنی محدود است، باید اندازه وعده‌ها کنترل شود و از تنقلات و نوشیدنی‌های شیرین دوری کرد.
• مصرف فراوان مایعات: برای حمایت از سلامت عضلات و مفاصل باید آب کافی نوشیده شود.
• مکمل‌ها در صورت لزوم: مولتی‌ویتامین، مواد معدنی یا حمایت‌های تغذیه‌ای ویژه را می‌توان با توصیه پزشک یا متخصص تغذیه مصرف کرد.

در تشخیص DMD از چه آزمایش‌هایی استفاده می‌شود؟

در تشخیص دیستروفی عضلانی دوشن (DMD)، هم یافته‌های بالینی و هم آزمایش‌های آزمایشگاهی و ژنتیک با هم ارزیابی می‌شوند. زمین خوردن‌های مکرر کودک، دشواری در بالا رفتن از پله، راه رفتن روی پنجه یا نشان دادن نشانه گاورز، پزشک را به DMD مشکوک می‌کند. برای قطعی کردن این شک، مجموعه‌ای از آزمایش‌ها انجام می‌شود:

• آزمایش‌های خون: سطح آنزیم کراتین کیناز (CK) به دلیل آسیب عضلانی در DMD بسیار بالاست.
• آزمایش‌های ژنتیک: قابل‌اعتمادترین روش تشخیص است. جهش‌های ژن DMD را شناسایی می‌کند. بسته به نوع جهش، می‌توان درباره سیر بیماری پیش‌بینی‌هایی انجام داد.
• بیوپسی عضله: اگرچه در گذشته زیاد استفاده می‌شد، امروزه آزمایش‌های ژنتیک در اولویت هستند. با گرفتن نمونه بافت عضلانی، وجود پروتئین دیستروفین بررسی می‌شود. نبود یا مقدار بسیار کم آن، تشخیص را تأیید می‌کند.
• الکترومیوگرافی (EMG): با اندازه‌گیری فعالیت الکتریکی عضلات، مشکلات با منشأ عضلانی را آشکار می‌کند.
• ارزیابی‌های قلبی و تنفسی: اکوکاردیوگرافی، نوار قلب (ECG) و آزمایش‌های عملکرد ریه برای تعیین اثرات بیماری بر قلب و ریه‌ها انجام می‌شوند.

تفاوت SMA و DMD چیست؟

SMA (آتروفی عضلانی نخاعی) و DMD (دیستروفی عضلانی دوشن) هر دو بیماری‌های ژنتیکی همراه با ضعف عضلانی هستند، اما منشأ و سیر آن‌ها متفاوت است:

• SMA در اثر مرگ نورون‌های حرکتی نخاع به دلیل جهش در ژن SMN1 ایجاد می‌شود.
• DMD در نتیجه کمبود پروتئین دیستروفین در سلول‌های عضلانی ایجاد می‌شود.
• در SMA سلول‌های عصبی درگیر می‌شوند؛ عضلات چون پیام دریافت نمی‌کنند ضعیف می‌شوند. در DMD سلول‌های عضلانی به‌طور مستقیم آسیب می‌بینند.
• SMA به‌صورت اتوزومال مغلوب به ارث می‌رسد. DMD انتقال مغلوب وابسته به X دارد. به همین دلیل در مردان بسیار شایع‌تر است.
• SMA بسته به نوع آن ممکن است در سنین مختلف از نوزادی تا بزرگسالی آغاز شود. DMD معمولاً بین ۲ تا ۵ سالگی علامت‌دار می‌شود.
• در SMA تحلیل عضله ناشی از از دست رفتن عصب است. طول عمر در انواع مختلف آن متغیر است. در DMD عضلات به‌طور پیش‌رونده تخریب می‌شوند، توانایی راه رفتن در کودکی از دست می‌رود و در بزرگسالی مشکلات تنفسی و قلبی آشکار می‌شوند.

درمان بیماری DMD

DMD امروزه درمان قطعی ندارد. اما برای کند کردن پیشرفت بیماری، پیشگیری از عوارض و افزایش کیفیت زندگی، رویکرد درمانی چندجانبه‌ای به کار گرفته می‌شود.

• ژن‌درمانی‌ها: روش‌هایی مانند پرش اگزون (exon skipping، برای مثال اتپلیرسن) و انتقال ژن میکرودیستروفین در برخی گروه‌های بیماران نتایج امیدوارکننده‌ای داشته‌اند.
• فیزیوتراپی و توان‌بخشی: انعطاف‌پذیری عضلات و دامنه حرکتی مفاصل را حفظ می‌کند و از کنتراکچرها جلوگیری می‌کند.
• وسایل کمکی ارتوپدی: وسایل کمک‌راه‌رفتن، ارتزها و ویلچرها تحرک را آسان‌تر می‌کنند.
• درمان قلبی: برای درگیری عضله قلب، مهارکننده‌های ACE، بتابلاکرها و در صورت لزوم ضربان‌ساز قلب به کار می‌روند.
• حمایت تنفسی: در مراحل بعدی با ضعیف شدن عضلات تنفسی، دستگاه‌های تهویه غیرتهاجمی (BiPAP) یا حمایت با ونتیلاتور مکانیکی لازم می‌شود.
• حمایت تغذیه‌ای: زیر نظر متخصص تغذیه از چاقی یا سوءتغذیه پیشگیری می‌شود و برای دشواری بلع رژیم غذایی مناسب برنامه‌ریزی می‌شود.
• حمایت روانی‌اجتماعی: مشاوره روان‌شناختی هم برای بیمار و هم برای خانواده‌اش اهمیت زیادی دارد.

بیماران DMD چقدر عمر می‌کنند؟

سیر طبیعی بیماری با از دست رفتن تدریجی عملکرد عضلات و در نتیجه درگیری هم توانایی حرکتی و هم عضلات حیاتی (عضلات تنفسی، عضله قلب) شکل می‌گیرد. در دوره‌ای که درمانی وجود نداشت، طول عمر بیماران DMD معمولاً تا اوایل دهه سوم زندگی (حدود ۲۰ سالگی) محدود بود. اما در سال‌های اخیر پیشرفت‌های پزشکی، به‌ویژه درمان‌های کورتیکواستروئیدی، حمایت تنفسی، درمان‌های قلبی و پژوهش‌های ژن‌درمانی، طول عمر را به‌طور معناداری افزایش داده‌اند.

امروزه با پیگیری منظم، مراقبت چندرشته‌ای و رویکردهای درمانی نوین، طول عمر بیماران DMD ممکن است به دهه چهارم و حتی در برخی موارد به دهه پنجم زندگی (۳۰ تا ۴۰ سالگی و بالاتر) برسد. یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده، کنترل منظم سلامت تنفسی و قلبی است؛ زیرا در DMD شایع‌ترین علل مرگ، نارسایی تنفسی و نارسایی قلبی هستند. به همین دلیل شروع به‌موقع دستگاه‌های تنفسی غیرتهاجمی (برای مثال BiPAP)، حمایت با ونتیلاتور مکانیکی و داروهای قلبی مستقیماً بر طول عمر اثر می‌گذارد.

همچنین حمایت تغذیه‌ای، فیزیوتراپی، حمایت روانی‌اجتماعی و درمان زودهنگام عفونت‌ها نیز از عوامل مهمی هستند که هم کیفیت زندگی و هم طول عمر بیماران را افزایش می‌دهند. از آنجا که ساختار ژنتیکی، پاسخ به درمان و شرایط مراقبت هر بیمار متفاوت است، طول عمر ممکن است تفاوت‌های فردی نشان دهد. در حالی که بیماران DMD در گذشته معمولاً در حدود ۲۰ سالگی جان خود را از دست می‌دادند، امروزه به لطف پزشکی نوین می‌توانند تا ۳۰ سالگی و بالاتر زندگی کنند. با پیشرفت پژوهش‌ها، به‌ویژه با روتین شدن ژن‌درمانی‌ها، انتظار می‌رود امید به زندگی باز هم افزایش یابد.

پزشکان حوزه «طب اطفال» در آنادولو

ساواش کانسوی

انکولوژی کودکان

آ. نادر توسیالی

جراحی کودکان

همه پزشکان مرکز

پرسش‌های متداول

منابع

• مقاله منبع اصلی به زبان ترکی

این محتوا صرفاً برای آموزش سلامت است و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمانی که پزشک تعیین می‌کند نیست. اگر علائمی دارید، با یک متخصص سلامت واجد شرایط مشورت کنید.