اکتینیم چیست؟ درمان با اکتینیم

یکی از چشمگیرترین پیشرفت‌های سال‌های اخیر در درمان‌های سرطان، درمان‌های هدفمند با رادیونوکلئید بوده است. اکتینیم-۲۲۵ (Ac-225) که در صدر این روش‌ها قرار دارد، به‌عنوان امیدی تازه در درمان تومورهای مقاوم، به‌ویژه سرطان پروستات، برجسته شده است. این رادیوایزوتوپ که ذرات آلفا تابش می‌کند، در مقایسه با رادیوتراپی و شیمی‌درمانی کلاسیک اثر تخریب سلولی بسیار قوی‌تری دارد. به‌ویژه به لطف تابش کم‌برد اما پرانرژی خود، در حالی که سلول‌های سرطانی را مستقیماً از بین می‌برد، کمترین آسیب را به بافت‌های سالم وارد می‌کند. چشمگیرترین جنبه درمان با اکتینیم، توانایی آن در اتصال مستقیم به سلول‌های سرطان پروستات با هدف قرار دادن گیرنده‌های PSMA است. به این ترتیب حتی در بیماران مرحله پیشرفته و بیمارانی که به درمان‌های دیگر پاسخ نمی‌دهند نیز کنترل تومور امکان‌پذیر می‌شود. مطالعات بالینی نشان می‌دهند که این درمان طول عمر را افزایش داده و کیفیت زندگی را به‌طور آشکار بهبود می‌بخشد. امروزه شناخته شده است که به‌ویژه در مقایسه با Lu-177 اثر قوی‌تری دارد، اما نیم‌رخ عوارض جانبی متفاوتی دارد. بنابراین اکتینیم به‌عنوان گامی انقلابی در حوزه پزشکی هسته‌ای و انکولوژی در نظر گرفته می‌شود.

اکتینیم چیست؟

اکتینیم (Ac) یک عنصر رادیواکتیو است که در گروه اکتینیدهای جدول تناوبی قرار دارد. شناخته‌شده‌ترین ایزوتوپ آن، اکتینیم-۲۲۵ (Ac-225)، در سال‌های اخیر در حوزه پزشکی هسته‌ای به پیشرفت‌هایی انقلابی در درمان سرطان منجر شده است. Ac-225 که یک رادیوایزوتوپ تابش‌کننده ذرات آلفاست، تابشی با برد بسیار کوتاه اما انرژی بالا آزاد می‌کند. این ویژگی امکان نابودی نقطه‌ای سلول‌های توموری را فراهم می‌کند، در حالی که کمترین آسیب را به بافت‌های سالم اطراف وارد می‌کند.

این درمان به‌ویژه در درمان سرطان‌های متاستاتیک مختلف، در رأس آن‌ها سرطان پروستات پیشرفته، به کار گرفته شده و اثربخشی آن با پژوهش‌های بالینی اثبات شده است. برخلاف رادیوتراپی کلاسیک، در درمان با اکتینیم تابش نه به کل بدن، بلکه مستقیماً به سلول سرطانی هدایت می‌شود.

ماده اکتینیم در چه بیماری‌هایی ترجیح داده می‌شود؟

اکتینیم به‌ویژه در چارچوب درمان آلفای هدفمند (TAT) به کار می‌رود. امروزه شایع‌ترین حوزه کاربرد آن، درمان‌هایی است که گیرنده‌های PSMA (آنتی‌ژن غشایی اختصاصی پروستات) را در سرطان پروستات هدف قرار می‌دهند. این درمان در بیماران مرحله پیشرفته که به هورمون‌درمانی و شیمی‌درمانی پاسخ نمی‌دهند، اثربخشی نشان می‌دهد. جز این، در سرطان‌های خونی و برخی تومورهای نادر نیز در مرحله پژوهش به کار می‌رود.

• سرطان پروستات پیشرفته و متاستاتیک
• تومورهای مقاوم به شیمی‌درمانی
• انواع تومورهایی که گیرنده مناسب برای درمان هدفمند دارند
• تومورهای نورواندوکرین و برخی بدخیمی‌های خونی در مرحله پژوهش

درمان با اکتینیم چگونه انجام می‌شود؟

اکتینیم معمولاً به مولکول ویژه‌ای به نام لیگاند PSMA متصل می‌شود. این لیگاند به گیرنده‌های PSMA که به‌فراوانی روی سطح سلول‌های سرطان پروستات وجود دارند می‌چسبد و اکتینیم را مستقیماً به سلول توموری می‌رساند. دارو از راه وریدی تزریق می‌شود و با گردش در بدن به سلول‌های توموری هدف متصل می‌شود. از آنجا که تابش آلفا برد بسیار کوتاهی دارد، با ایجاد شکستگی‌های DNA درون سلول، سلول سرطانی را از بین می‌برد. درمان معمولاً هر ۶ تا ۸ هفته یک بار انجام می‌شود و در مجموع ممکن است شامل چند دوره باشد. در طول انجام درمان بیمار ایزوله نمی‌شود، زیرا تابشی که به محیط پخش می‌شود بسیار کم است. درمان توسط متخصصان پزشکی هسته‌ای در مراکز ویژه رادیوداروسازی انجام می‌شود.

یکی از بزرگ‌ترین مزایای درمان با اکتینیم، افزایش کیفیت زندگی بیماران است. در حالی که بسیاری از بیمارانی که شیمی‌درمانی دریافت می‌کنند ناچارند با عوارض جانبی مانند ریزش مو، تهوع شدید و سرکوب دستگاه ایمنی به زندگی ادامه دهند، در بیمارانی که درمان با اکتینیم دریافت می‌کنند این وضعیت بسیار خفیف‌تر است. درمان معمولاً به‌صورت سرپایی قابل انجام است و به بستری طولانی‌مدت در بیمارستان نیاز ندارد. این امر هم برای بیماران و هم برای نزدیکانشان آسایش زیادی فراهم می‌کند. کاهش درد، کوچک شدن توده‌های متاستاتیک و کاهش مقادیر PSA به بیماران هم از نظر جسمی و هم از نظر روانی قدرت می‌بخشد. افزایش طول بقا در درازمدت نیز یکی از مهم‌ترین دستاوردهاست.

مزایای درمان با اکتینیم چیست؟

بزرگ‌ترین مزیت آن، گزینش‌پذیری بالاست. به لطف اثر گذاشتن تنها بر سلول‌های هدف، عوارض جانبی در مقایسه با شیمی‌درمانی کلاسیک بسیار کمتر است. همچنین به دلیل اثر قوی ذرات آلفا، حتی تعداد کمی از ذرات نیز می‌توانند سلول را از بین ببرند. این امر باعث مؤثرتر شدن درمان می‌شود.

مزایای درمان با اکتینیم را می‌توان به این صورت برشمرد:

• درمان هدفمند، کمترین آسیب به بافت‌های سالم
• میزان بالای کنترل تومور
• اثربخشی حتی در موارد مقاوم به شیمی‌درمانی
• توانایی بالقوه افزایش طول عمر و بهبود کیفیت زندگی
• عوارض جانبی سیستمیک کمتر

اگرچه درمان با اکتینیم روشی هدفمند و گزینشی است، اما کاملاً بدون عارضه نیست. شایع‌ترین عارضه جانبی، خشکی (زروستومی) ناشی از تجمع در غدد بزاقی و اختلال چشایی است. علت این امر آن است که گیرنده‌های PSMA در غدد بزاقی نیز وجود دارند. همچنین ممکن است خطر آسیب خفیف به کلیه‌ها وجود داشته باشد؛ به همین دلیل عملکرد کلیه‌ها پیش و پس از درمان با دقت پایش می‌شود. به‌ندرت ممکن است در نتیجه سرکوب مغز استخوان، کم‌خونی، کاهش پلاکت یا کاهش گلبول‌های سفید خون رخ دهد. این عوارض جانبی معمولاً قابل کنترل هستند و در مقایسه با شیمی‌درمانی بسیار خفیف‌ترند.

روند آمادگی پیش از درمان با اکتینیم چیست؟

پیش از آغاز درمان، ارزیابی دقیق بیمار لازم است. با آزمایش‌های خون، عملکرد کلیه و کبد، سطح PSA و روش‌های تصویربرداری (به‌ویژه PET/CT)، گستردگی بیماری مشخص می‌شود. بیمار درباره عوارض جانبی احتمالی درمان آگاه می‌شود و اقدامات لازم از نظر ایمنی پرتوی برای او توضیح داده می‌شود. به‌ویژه برای محافظت از غدد بزاقی و کلیه‌ها ممکن است اقداماتی انجام شود. در این روند، یک تیم چندرشته‌ای (انکولوژی، اورولوژی، پزشکی هسته‌ای) با هم همکاری می‌کنند.

پس از درمان با اکتینیم به چه نکاتی باید توجه کرد؟

پس از درمان، بیمار باید چند روز مایعات فراوان مصرف کند تا دفع رادیونوکلئیدها از کلیه‌ها سرعت گیرد. خشکی غدد بزاقی (زروستومی)، بی‌حالی و تهوع خفیف شایع‌ترین عوارض جانبی هستند. به‌ندرت ممکن است عوارض جانبی خونی (کاهش تعداد سلول‌های خون) مشاهده شود. باید در فواصل منظم آزمایش خون بیمار انجام شود و پاسخ به درمان با سطح PSA و تصویربرداری‌ها پیگیری شود. از نظر خانواده و اطرافیان نزدیک خطر پرتوی جدی وجود ندارد، اما رعایت قواعد بهداشتی توصیه می‌شود.

Lu-177 و Ac-225 PSMA: مقایسه

لوتتیوم-۱۷۷ (Lu-177) و اکتینیم-۲۲۵ (Ac-225) دو رادیوایزوتوپ مهم هستند که در درمان‌های هدفمند PSMA به کار می‌روند. Lu-177 ذرات بتا تابش می‌کند و برد بلندتری دارد؛ به این ترتیب می‌تواند نواحی توموری گسترده را تحت تأثیر قرار دهد. اما اثربخشی آن ممکن است در مقایسه با اکتینیمِ تابش‌کننده آلفا کمتر باشد. Ac-225 نیز ذرات آلفا تابش می‌کند. برد کوتاه اما آسیب DNA بسیار قوی ایجاد می‌کند؛ به همین دلیل در کانون‌های توموری کوچک و سلول‌های مقاوم مؤثرتر است. نیم‌رخ عوارض جانبی آن‌ها نیز متفاوت است: در حالی که در Lu-177 عوارض جانبی خونی شایع‌ترند، در Ac-225 مهم‌ترین مشکل، ایجاد خشکی ناشی از آسیب به غدد بزاقی است. امروزه در بسیاری از مراکز درمان ابتدا با Lu-177 آغاز می‌شود و اگر پاسخی به دست نیاید، Ac-225 به کار می‌رود. در آینده پروتکل‌هایی که دو عامل را با هم ترکیب می‌کنند نیز در حال پژوهش هستند.

درمان Ac-225 PSMA هنوز در سراسر جهان به‌عنوان درمان استاندارد پذیرفته نشده است؛ اما در بسیاری از مراکز، مطالعات بالینی فاز II و فاز III در حال انجام است. نتایج به‌دست‌آمده بسیار امیدوارکننده است؛ به‌ویژه حتی در بیماران مبتلا به سرطان پروستات که به درمان‌های دیگر پاسخ نمی‌دهند و امید به زندگی محدودی دارند، کوچک شدن آشکار تومور و کاهش چشمگیر مقادیر PSA گزارش شده است. پیش‌بینی می‌شود که در آینده اکتینیم نه‌تنها در سرطان پروستات، بلکه در انواع مختلف سرطان مانند تومورهای نورواندوکرین، سرطان تخمدان، لوسمی و تومورهای مغزی نیز به کار رود. همچنین مطالعاتی روی پروتکل‌های درمان ترکیبی با Lu-177 در حال انجام است؛ به این ترتیب می‌توان هم توده‌های توموری بزرگ و هم ریزمتاستازها را به‌طور هم‌زمان هدف قرار داد.

پزشکان حوزه «پزشکی هسته‌ای» در آنادولو

کزبان بربراوغلو

پزشکی هسته‌ای

همه پزشکان مرکز

پرسش‌های متداول

منابع

• مقاله منبع اصلی به زبان ترکی

این محتوا صرفاً برای آموزش سلامت است و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمانی که پزشک تعیین می‌کند نیست. اگر علائمی دارید، با یک متخصص سلامت واجد شرایط مشورت کنید.