پورپورا نوعی خونریزی زیر پوست یا در مخاط‌هاست که با لکههای قرمز-ارغوانی از اندازه نوک سوزن تا چند سانتی‌متر مشخص می‌شود و با فشار کمرنگ نمی‌شود. علت آن ممکن است ضربه ساده، کاهش پلاکت (مانند ITP)، التهاب رگ‌ها (مانند پورپورای هنوخ-شونلاین)، داروها یا بیماریهای سیستمیک باشد. درمان بر اساس علت زمینه‌ای تعیین می‌شود.
پورپورا نوعی خونریزی است که در زیر پوست یا در مخاط‌ها رخ میدهد و با بثورات قرمز-ارغوانی که اندازه‌شان از نوک سوزن تا چند سانتی‌متر متغیر است، مشخص می‌شود. این ضایعات با فشار دادن روی پوست کمرنگ نمیشوند، زیرا خونی که از مویرگها نشت کرده در میان بافتها تجمع یافته است. اگرچه پورپورا معمولاً در نواحی پایینی بدن دیده می‌شود، در موارد گسترده ممکن است به تمام بدن نیز انتشار یابد. با وجود انواعی که در کودکان شایع‌ترند، ممکن است هر گروه سنی را درگیر کند. علت زمینه‌ای گاهی یک ضربه ساده است و گاهی ممکن است نشانه بیماریهای سیستمیک جدی باشد. به‌ویژه بیماریهای دستگاه ایمنی، التهاب‌های عروقی یا اختلالات انعقادی ممکن است در ایجاد پورپورا نقش داشته باشند. به همین دلیل پورپورا را نباید صرفاً تغییر رنگی در پوست دانست و باید با دقت بررسی کرد.
علائم پورپورا کدام‌اند؟
پورپورا اساساً با لکه‌هایی که به شکل کبودی روی پوست ایجاد می‌شوند بروز می‌کند. اما بسته به علت زمینه‌ای، ممکن است همراه با علائم دیگری نیز باشد:
- بثورات قرمز، ارغوانی یا مایل به قهوهای روی پوست
- کمرنگ نشدن رنگ بثورات هنگام فشار دادن روی آن‌ها
- لکههای پتشی کوچک به اندازه نوک سوزن یا نواحی اکیموز بزرگتر در همان ناحیه
- درد یا تورم در مفاصل (به‌ویژه در HSP)
- درد شکم و ناراحتی‌های دستگاه گوارش
- دیده شدن خون در ادرار (هماچوری)
- علائم سیستمیک مانند تب و ضعف
انواع پورپورا کدام‌اند؟
پورپورا در بالین به زیرگروه‌های بسیاری تقسیم می‌شود. برخی از آن‌ها گذرا و بی‌خطرند، در حالی که برخی دیگر ممکن است مداخله پزشکی جدی لازم داشته باشند:
- پورپورای ترومبوسیتوپنیک: به دلیل کاهش تعداد پلاکت‌های خون ایجاد می‌شود. پورپورای ترومبوسیتوپنیک ایمنی (ITP) در این گروه قرار می‌گیرد.
- پورپورای غیرترومبوسیتوپنیک: تعداد پلاکت‌ها طبیعی است، اما به دلیل آسیب دیواره رگ‌ها ایجاد می‌شود.
- پورپورای هنوخ-شونلاین (HSP): نوعی پورپورا ناشی از التهاب رگ‌هاست که در کودکان شایع است.
- پورپورای سالمندی: کبودی‌های بی‌خطری هستند که معمولاً در سالمندان به دلیل نازک شدن پوست و ضعف رگ‌ها ایجاد می‌شوند.
- پورپورای ضربه‌ای: بثورات گذرایی هستند که در اثر ضربه ایجاد می‌شوند.
- پورپورای دارویی: برخی آنتی‌بیوتیک‌ها، آسپرین یا داروهای شیمیدرمانی ممکن است به این وضعیت منجر شوند.
بیماری HSP (پورپورای هنوخ-شونلاین) چیست؟
پورپورای هنوخ-شونلاین (HSP) بیماری‌ای است که با التهاب رگهای خونی کوچک (واسکولیت) مشخص می‌شود و بیشتر در کودکان دیده می‌شود. این بیماری معمولاً پس از عفونت‌های دستگاه تنفسی فوقانی تحریک می‌شود و در نتیجه پاسخ بیش از حد دستگاه ایمنی ایجاد می‌گردد. HSP در حالی که با بثورات ارغوانی روی پوست بروز می‌کند، ممکن است مفاصل، رودهها و کلیهها را نیز درگیر کند.
بثورات پوستی معمولاً در پاها، باسن و گاهی بازوها متمرکز می‌شوند. از آنجا که این بیماری منشأ خودایمنی دارد، دستگاه ایمنی با حمله به ساختار رگهای خود، این تصویر التهابی را ایجاد می‌کند. اگرچه بیشتر موارد HSP خودبه‌خود بهبود می‌یابند، در برخی موارد ممکن است عوارض جدی مانند آسیب کلیه ایجاد شود. به همین دلیل بیمارانی که تشخیص گرفته‌اند باید به‌طور منظم پایش شوند. HSP به دلیل اثرات سیستمیک خود، یکی از اشکالی از پورپوراست که باید با بیشترین دقت بررسی شود.
علت بیماری HSP (پورپورای هنوخ-شونلاین) چیست؟
اگرچه علت دقیق پورپورای هنوخ-شونلاین شناخته نشده است، تصور می‌شود بیماری با واکنش بیش از حد دستگاه ایمنی ایجاد می‌شود. استعداد ژنتیکی نیز ممکن است نقش مهمی داشته باشد. این بیماری معمولاً پس از یک عامل محرک بروز می‌کند. از جمله این عوامل محرک می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- عفونت‌های دستگاه تنفسی فوقانی (به‌ویژه عفونت‌های استرپتوکوکی)
- برخی بیماریهای ویروسی (برای مثال آنفلوانزا، آدنوویروس)
- داروهایی که بر دستگاه ایمنی اثر می‌گذارند (آنتی‌بیوتیک‌ها، ضدالتهاب‌ها)
- واکسن‌ها (به‌ندرت پس از واکسن‌های زنده مانند سرخک و اوریون گزارش شده است)
- هوای سرد و تغییر فصل‌ها
- آلرژی‌های غذایی یا گزش حشرات
این عوامل محرک با فعال کردن دستگاه ایمنی می‌توانند باعث رسوب آنتی‌بادی و التهاب در دیواره رگ‌ها شوند. در نتیجه نفوذپذیری رگ‌ها افزایش یافته و بثورات پورپورایی ایجاد می‌شوند. حتی اگر علت HSP از بین برود، اثرات آن ممکن است مدتی ادامه یابد.
درمان بیماری HSP چگونه انجام می‌شود؟
اگرچه HSP معمولاً بیماری‌ای است که خودبه‌خود بهبود می‌یابد، درمان بر اساس شدت علائم و اثرات سیستمیک آن شکل می‌گیرد. در موارد خفیف، تنها پایش علائم کافی است، در حالی که در شرایط شدیدتر به درمان دارویی نیاز است. رویکردهای اصلی در درمان عبارت‌اند از:
- استراحت: در بیمارانی که بثورات پوستی و درد مفاصل دارند، استراحت توصیه می‌شود.
- کورتیکواستروئیدها: در شرایطی مانند درد شکم، درگیری کلیه یا التهاب شدید مفاصل، ممکن است داروهای مشتق کورتیزون مانند پردنیزولون تجویز شود.
- پیگیری عملکرد کلیهها: با آزمایش‌های ادرار باید بررسی شود که آیا یافته‌هایی مانند دفع پروتئین یا خونریزی وجود دارد یا نه.
- پیگیری منظم: به‌ویژه بیمارانی که درگیری کلیه دارند باید مدت طولانی پایش شوند، زیرا در برخی بیماران ممکن است آسیب پیشرونده کلیه ایجاد شود.
در بیماران HSP معمولاً بهبودی کامل ممکن است؛ اما خطر عود را نیز نباید نادیده گرفت. در برنامه‌ریزی فرایند درمان ممکن است کمک گرفتن از رشته‌هایی مانند روماتولوژی کودکان یا نفرولوژی لازم باشد.
خطر پورپورا به چه دلایلی افزایش می‌یابد؟
خطر ایجاد پورپورا ارتباط نزدیکی با وضعیت کلی سلامت فرد، فعالیت دستگاه ایمنی و برخی عوامل محیطی دارد. اگرچه وضعیتی است که ممکن است در هر کسی دیده شود، در برخی افراد خطر بالاتری وجود دارد. این عوامل خطر هم پورپوراهای ساده پوستی و هم اشکال جدی‌تر پورپورا را که پیش‌درآمد بیماریهای سیستمیک هستند، در بر می‌گیرند. عوامل اصلی افزایش‌دهنده خطر پورپورا عبارت‌اند از:
- سن بالا: با افزایش سن رگ‌ها نازک‌تر شده و بافت چربی زیر پوست کاهش می‌یابد که این امر ممکن است باعث شود رگ‌ها به‌آسانی آسیب ببینند.
- مصرف کورتیزون و داروهای رقیق‌کننده خون: داروهایی مانند آسپرین، هپارین و وارفارین انعقاد خون را دشوار می‌کنند و حتی با کوچک‌ترین ضربه‌ها ممکن است پورپورا ایجاد شود.
- بیماریهای بافت همبند: بیماریهای خودایمنی مانند لوپوس و آرتریت روماتوئید می‌توانند با آسیب به رگ‌ها خطر پورپورا را افزایش دهند.
- کاهش پلاکت (ترومبوسیتوپنی): کاهش تعداد پلاکت‌ها ظرفیت انعقاد خون را پایین می‌آورد. این وضعیت به‌ویژه در بیماران ITP (پورپورای ترومبوسیتوپنیک ایمنی) شایع است.
- سرطان و شیمیدرمانی: در سرطان‌های خونی و درمان‌های آن‌ها، تولید پلاکت ممکن است مختل شود.
- عفونتها: به‌ویژه عفونت مننگوکوکی، سپسیس یا عفونت‌های ویروسی ممکن است با پورپورا بروز کنند.
- استعداد ژنتیکی و حساسیت عروقی خانوادگی
- کمبود ویتامین‌ها: به‌ویژه اسکوربوت که در کمبود ویتامین C دیده می‌شود، با پورپورا مشخص می‌شود.
در افرادی که یک یا چند مورد از این عوامل را دارند، احتمال ایجاد پورپورا افزایش می‌یابد. به همین دلیل وقتی کبودی‌های بی‌دلیل روی پوست دیده شود، به‌ویژه اگر گسترده باشد یا علائم همراه دیگری وجود داشته باشد، حتماً باید به پزشک مراجعه کرد. اگر علت زمینه‌ای زود شناسایی شود، جلوگیری از پیامدهای جدی ممکن می‌شود.
درمان پورپورا چگونه انجام می‌شود؟
درمان پورپورا بر اساس علت این خونریزی‌های زیرپوستی تعیین می‌شود. یعنی درمان نه‌تنها برطرف کردن کبودی‌ها، بلکه کنترل بیماری زمینه‌ای را نیز در بر می‌گیرد. نخستین کاری که باید انجام شود، شناسایی علت پورپوراست. برای این کار شرح حال پزشکی دقیق بیمار گرفته می‌شود، معاینه فیزیکی انجام می‌شود و در صورت لزوم از تحلیل‌های آزمایشگاهی مانند شمارش کامل خون، سطح پلاکت، زمان خونریزی، آزمایش‌های انعقادی و آزمایش‌های عملکرد کلیه و کبد استفاده می‌شود. اگر به یک بیماری ایمنی یا سیستمیک مشکوک باشیم، ممکن است بررسی‌های پیشرفته نیز لازم شود.
اگر پورپورا در اثر ضربه‌های ساده ایجاد شده و علت جدی پشت آن نباشد، اغلب درمانی لازم نیست. با گذشت زمان خودبه‌خود بهبود می‌یابد. در این مدت باید از ناحیه پوست محافظت کرد و از فشار یا ضربه زیاد پرهیز نمود. اما اگر پورپورا به دلیل کاهش پلاکت ایجاد شده باشد، بر اساس علت زمینه‌ای فرایند درمانی ویژه‌ای آغاز می‌شود. برای مثال، اگر وضعیتی مانند پورپورای ترومبوسیتوپنیک ایمنی (ITP) مطرح باشد، ممکن است روش‌هایی مانند داروهای کورتیکواستروئیدی، درمان با ایمونوگلوبولین یا به‌ندرت اسپلنکتومی (برداشتن طحال) به کار رود.
در انواع واسکولیت مانند پورپورای هنوخ-شونلاین، درمان بر اساس علائم متفاوت است. معمولاً با استراحت، مصرف فراوان مایعات و در صورت لزوم داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAID) درد کنترل می‌شود. در موارد شدید ممکن است از درمان با کورتیزون استفاده شود. در صورت وجود عفونت زمینه‌ای آنتی‌بیوتیک و در صورت کمبود ویتامین، درمان مکمل داده می‌شود. در موارد پورپورای ناشی از سرطان یا بیماریهای مغز استخوان، فرایند درمانی جامعی لازم است که توسط متخصص خون (هماتولوژیست) برنامه‌ریزی می‌شود.
پرسش‌های متداول
پورپورا چه تفاوتی با کبودی معمولی دارد؟
لکههای پورپورا قرمز، ارغوانی یا مایل به قهوهای هستند و با فشار دادن کمرنگ نمیشوند، زیرا خون نشتکرده از مویرگها در میان بافتها تجمع یافته است؛ ممکن است به شکل پتشیهای ریز یا اکیموزهای بزرگتر باشند.
پورپورای هنوخ-شونلاین (HSP) چیست؟
HSP التهاب رگهای خونی کوچک (واسکولیت) است که بیشتر در کودکان و معمولاً پس از عفونت تنفسی فوقانی رخ میدهد؛ علاوه بر پوست ممکن است مفاصل، رودهها و کلیهها را درگیر کند.
چه عواملی خطر پورپورا را افزایش میدهند؟
سن بالا، مصرف کورتیزون و رقیقکنندههای خون، بیماریهای بافت همبند، کاهش پلاکت، سرطان و شیمیدرمانی، عفونتها، استعداد ژنتیکی و کمبود ویتامین C از عوامل خطر هستند.
پورپورا چگونه درمان می‌شود؟
درمان بر اساس علت است: پورپورای ناشی از ضربه ساده معمولاً خودبه‌خود بهبود می‌یابد، در ITP ممکن است کورتیکواستروئید، ایمونوگلوبولین یا به‌ندرت برداشتن طحال لازم شود و در عفونت یا کمبود ویتامین، درمان علت انجام می‌شود.
منابع
این محتوا صرفاً برای آموزش سلامت است و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمانی که پزشک تعیین می‌کند نیست. اگر علائمی دارید، با یک متخصص سلامت واجد شرایط مشورت کنید.