فلج صورت وضعیتی است که در اثر ضعیف شدن یا از دست رفتن عملکرد عصب صورتی (فاسیال) ایجاد میشود و باعث ضعف عضلات، عدم تقارن و افتادگی معمولاً یک طرف صورت میشود. شایعترین نوع آن فلج بل است و عفونتهای ویروسی، ضربه، سکتهٔ مغزی، تومورها و دیابت از علل دیگر آن هستند. موارد خفیف ممکن است طی چند هفته بهبود یابند، اما موارد شدید ممکن است ماه‌ها طول بکشند.
فلج صورت وضعیتی است که در اثر ضعیف شدن یا از دست رفتن عملکرد اعصاب کنترل‌کنندهٔ عضلات صورت (عصب فاسیال یا عصب صورتی) ایجاد میشود. آسیب به این اعصاب ممکن است باعث ضعف عضلات، عدم تقارن و از دست رفتن کنترل در یک طرف یا هر دو طرف صورت شود. فلج صورت ممکن است ناگهانی ایجاد شود و خفیف یا شدید باشد. اگرچه معمولاً وضعیتی گذراست، در برخی موارد ممکن است دائمی باشد. فلج صورت ممکن است از علل بسیار متفاوتی مانند عفونتهای ویروسی، ضربه‌ها، بیماری‌های دستگاه عصبی یا اختلالات گردش خون ناشی شود. علائم از فردی به فرد دیگر متفاوت است و بسته به علت فلج ممکن است با شدت‌های مختلف دیده شود.
علائم فلج صورت چیست؟
فلج صورت با ضعف عضلات صورت یا از دست رفتن کامل حرکت آن‌ها بروز میکند. این وضعیت که معمولاً در یک طرف صورت آشکار میشود، انجام حرکات چهره (میمیک) را برای بیماران دشوار میکند. بسته به شدت فلج، علائم ممکن است خفیف یا شدید باشد. شایعترین علامت، ظاهر نامتقارن صورت است. بیمار نمیتواند پلک را کاملاً ببندد، ابرو را بالا ببرد و ممکن است یک طرف دهانش افتاده باشد. اختلالات گفتار، دشواری هنگام غذا خوردن، تغییر در حس چشایی و خشکی چشم نیز ممکن است همراه با فلج صورت دیده شود. اگر فلج صورت از علت جدی‌ای مانند سکتهٔ مغزی یا آسیب عصبی ناشی شده باشد، علائم دیگری مانند سرگیجه، از دست دادن هوشیاری و ضعف در سایر نواحی بدن نیز ممکن است ظاهر شود. علائم بسته به علت بیماری و سرعت پیشرفت آن ممکن است متفاوت باشد. علائم فلج صورت عبارت‌اند از:
- ضعف یا از دست رفتن حرکت عضلات صورت: از دست رفتن عملکرد عضلات میمیک در یک طرف یا به‌ندرت در هر دو طرف صورت
- ظاهر نامتقارن صورت: افتادگی یا تغییر شکل در یک طرف صورت
- ناتوانی در بستن کامل پلک: باز ماندن چشم و افزایش خشکی چشم
- افتادگی گوشهٔ دهان: ناتوانی یک طرف دهان در حرکت هنگام لبخند زدن یا صحبت کردن
- دشواری در خوردن و آشامیدن: نشت مایعات از دهان، اشکال در جویدن و بلع
- اختلالات گفتار: ناتوانی در ادای درست کلمات، نوک‌زبانی صحبت کردن
- کاهش حس چشایی: اختلال یا از دست رفتن حس چشایی
- وزوز گوش و مشکلات شنوایی: کاهش شنوایی یا وزوز در اثر درگیری ناحیهٔ گوش توسط اعصاب صورت
- اشک‌ریزش بیش از حد یا خشکی چشم: تولید بیش از حد اشک یا خشکی چشم به دلیل ناتوانی در کنترل غدد اشکی
- سردرد و درد پشت گوش: به‌ویژه در مواردی که در اثر عفونتهای ویروسی ایجاد میشوند، ممکن است درد پشت گوش رخ دهد
- بی‌حسی یا گزگز صورت: از دست رفتن حس در پوست یا احساس سوزن‌سوزن شدن به دلیل آسیب عصبی
در مراحل اولیهٔ فلج صورت، معمولاً علائمی مانند پرش خفیف صورت یا ضعف در رفلکس بستن چشم ممکن است ظاهر شود. به‌ویژه ممکن است در تولید اشک تغییراتی رخ دهد و خشکی یا آبریزش بیش از حد چشم ایجاد شود. در موارد پیشرفته‌تر، علائمی مانند تغییر در حس چشایی و نشت مایعات از دهان هنگام غذا خوردن ممکن است آشکارتر شود. در موارد شدید، سفتی عضلات یا انقباض‌های غیرارادی نیز ممکن است دیده شود. اگر فلج صورت از یک مشکل عصبی جدی ناشی شده باشد، علائم دیگری مانند سرگیجه، دوبینی و کاهش سطح هوشیاری ممکن است بروز کند. علائمی که معمولاً بهطور ناگهانی ظاهر میشوند، ممکن است طی چند ساعت به‌سرعت پیشرفت کنند. در موارد خفیف، علائم ممکن است طی چند هفته خودبه‌خود بهبود یابد. در موارد شدید، روند بهبودی ممکن است طولانی‌تر باشد و خطر آسیب دائمی وجود داشته باشد.
علت فلج صورت چیست؟
اعصاب صورت (عصب فاسیال) با ارسال پیام از مغز به عضلات صورت، حرکات چهره را کنترل می‌کنند. آسیب به این اعصاب ممکن است با مختل کردن انتقال پیام، مانع از کار عضلات شود. شایعترین علل فلج صورت عبارت‌اند از:
- فلج بل (فلج صورت ایدیوپاتیک): شایعترین نوع فلج صورت است. اگرچه علت آن بهطور کامل شناخته نشده است، تصور میشود عفونتهای ویروسی با تأثیر بر دستگاه ایمنی باعث التهاب عصب میشوند.
- عفونتهای ویروسی: عفونت‌هایی مانند هرپس سیمپلکس (ویروس تبخال)، زونا (واریسلا زوستر)، اپشتین-بار و ویروس‌های آنفلوانزا ممکن است با درگیر کردن اعصاب صورت باعث فلج شوند.
- ضربه و آسیب‌ها: ضربه‌های سر، شکستگی استخوان‌های صورت یا اعمال جراحی ممکن است به اعصاب صورت آسیب برسانند.
- سکتهٔ مغزی: انسداد عروق یا خونریزی در مغز ممکن است با مختل کردن کار اعصاب صورت به فلج صورت منجر شود.
- بیماری‌های دستگاه عصبی: بیماری‌های عصبی مانند مولتیپل اسکلروزیس (MS) و سندرم گیلن-باره ممکن است با آسیب رساندن به دستگاه عصبی باعث فلج صورت شوند.
- تومورها: تومورهایی که در مغز، عصب صورت یا ناحیهٔ گوش ایجاد میشوند ممکن است با فشار بر عصب به فلج منجر شوند.
- بیماری قند (دیابت): با ایجاد آسیب عصبی به دلیل اختلالات گردش خون، ممکن است خطر فلج صورت را افزایش دهد.
- عفونتهای گوش: عفونتهای گوش میانی (اوتیت مدیا) و بیماری‌های گوش داخلی ممکن است باعث التهاب عصب شوند.
- بیماری‌های دستگاه ایمنی: لوپوس، سارکوئیدوز و برخی بیماری‌های خودایمنی ممکن است به آسیب عصبی منجر شوند.
- قرار گرفتن در معرض سرما: به‌ویژه در ماه‌های زمستان، قرار گرفتن طولانی‌مدت عضلات صورت در معرض هوای سرد ممکن است عملکرد اعصاب را مختل کند و فلج صورت ایجاد شود.
فلج صورت چگونه بهبود می‌یابد؟
روند بهبودی بسته به علت و شدت بیماری متفاوت است. در موارد خفیف، با ترمیم خودبه‌خودی اعصاب، بهبود کامل ممکن است طی چند هفته حاصل شود. اما در موارد شدید، روند درمان ممکن است ماه‌ها طول بکشد. در برخی موارد ممکن است آسیب دائمی ایجاد شود. برای تسریع بهبودی، بیماران می‌توانند از روش‌های حمایتی مانند فیزیوتراپی، تمرینهای عضلات صورت و کمپرس گرم بهره ببرند. مدیریت استرس، تغذیهٔ سالم و ویتامین‌های تقویت‌کنندهٔ دستگاه ایمنی (به‌ویژه B12) ممکن است از بهبود عصب پشتیبانی کنند. برای پیشگیری از خشکی چشم، استفاده از قطره‌های اشک مصنوعی و پوشاندن چشم‌ها با چسب محافظ در شب برای بیمارانی که نمی‌توانند پلک را ببندند توصیه میشود. اگر فلج صورت از یک عفونت ویروسی ناشی شده باشد، برای کنترل بیماری ممکن است درمان ضدویروسی انجام شود. در موارد فلج صورت ناشی از علل جدی مانند سکتهٔ مغزی یا تومور مغزی، ممکن است حمایت عصبی و توان‌بخشی طولانی‌مدت لازم باشد. تشخیص زودهنگام و درمان درست، شانس بهبودی را افزایش می‌دهد.
درمان فلج صورت
درمان فلج صورت بر اساس علت بیماری تعیین میشود و با هدف حمایت از روند ترمیم اعصاب انجام میشود. در مرحلهٔ نخست، برای حفظ تحرک عضلات صورت فیزیوتراپی و تمرینهای صورت توصیه میشود. این تمرین‌ها ممکن است به احیای اعصاب کمک کرده و از کاهش قدرت عضلات جلوگیری کنند. کمپرس گرم با کاهش تنش عضلات ممکن است به بهبود سریع‌تر اعصاب صورت کمک کند. اگر بیمار در بستن پلک‌ها مشکل داشته باشد، برای محافظت از چشم می‌توان از قطره‌های مرطوب‌کنندهٔ چشم و بانداژهای محافظ چشم در شب استفاده کرد. کاهش استرس، تغذیهٔ سالم و مصرف مواد غذایی تقویت‌کنندهٔ دستگاه ایمنی از عوامل حمایتی تسریع‌کنندهٔ روند بهبودی هستند. در موارد فلج صورت با منشأ عصبی، توصیه میشود بیمار بهطور منظم تحت نظر پزشک متخصص باشد و در صورت لزوم در برنامه‌های توان‌بخشی پیشرفته شرکت کند.
هیئت تحریریهٔ Anadolu Medical Center
پرسش‌های متداول
شایعترین علامت فلج صورت چیست؟
شایعترین علامت، ظاهر نامتقارن صورت است؛ بیمار نمیتواند پلک را کاملاً ببندد، ابرو را بالا ببرد و ممکن است یک طرف دهانش افتاده باشد.
شایعترین نوع فلج صورت کدام است؟
فلج بل (فلج صورت ایدیوپاتیک) شایعترین نوع است. علت آن بهطور کامل شناخته نشده، اما تصور میشود عفونتهای ویروسی با تأثیر بر دستگاه ایمنی باعث التهاب عصب میشوند.
بهبود فلج صورت چقدر طول می‌کشد؟
در موارد خفیف ممکن است طی چند هفته بهبود کامل حاصل شود، اما در موارد شدید روند درمان ممکن است ماه‌ها طول بکشد و در برخی موارد آسیب دائمی ایجاد شود.
چه روشهایی به بهبود فلج صورت کمک میکند؟
فیزیوتراپی، تمرینهای عضلات صورت، کمپرس گرم، قطرهٔ اشک مصنوعی و محافظت شبانه از چشم و در صورت علت ویروسی، درمان ضدویروسی ممکن است به کار روند.
منابع
این محتوا صرفاً برای آموزش سلامت است و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمانی که پزشک تعیین میکند نیست. اگر علائمی دارید، با یک متخصص سلامت واجد شرایط مشورت کنید.