سندرم آنجلمن چیست؟ علائم و درمان

سندرم آنجلمن یک اختلال رشد عصبی با منشأ ژنتیکی است که در دوران کودکی آشکار می‌شود. این سندرم با علائم قابل توجهی مانند دشواری در گفتار، مشکلات تعادل، خنده‌های مکرر و عقب‌ماندگی ذهنی خود را نشان می‌دهد. اگرچه نادر است، اثرات آن ممکن است باعث شود بیمار در تمام طول زندگی نیازهای ویژه داشته باشد.

سندرم آنجلمن چیست؟

سندرم آنجلمن یک اختلال رشد عصبی نادر با منشأ ژنتیکی است. این سندرم معمولاً در نتیجه فقدان یا ناکارآمدی نسخه مادری ژن UBE3A که روی کروموزوم ۱۵ قرار دارد ایجاد می‌شود. کار نکردن درست این ژن باعث اختلال در برخی پیام‌های عصبی در مغز می‌شود. سندرم آنجلمن نخستین بار در سال ۱۹۶۵ توسط دکتر هری آنجلمن توصیف شد و نام خود را از این پزشک گرفته است. علائم معمولاً در سال نخست زندگی آغاز می‌شوند، اما تشخیص قطعی معمولاً بین ۲ تا ۵ سالگی گذاشته می‌شود.

یکی از قابل توجه‌ترین ویژگی‌های این سندرم این است که افراد مبتلا مکرراً و بی‌دلیل لبخند می‌زنند یا قهقهه سر می‌دهند. عقب‌ماندگی ذهنی، اختلال گفتار، نقص هماهنگی حرکتی و حملات صرع نیز با آن همراه هستند. طول عمر طبیعی است، اما بیمار باید با حمایت مداوم و آموزش ویژه به زندگی ادامه دهد. سندرم آنجلمن یک بیماری نادر است و در هر ۱۲٬۰۰۰ تا ۲۰٬۰۰۰ تولد یک مورد دیده می‌شود.

علائم سندرم آنجلمن

سندرم آنجلمن ممکن است هنگام تولد مشخص نباشد، اما با مجموعه‌ای از علائم عصبی و جسمی مشخص می‌شود که در روند رشد آشکار می‌شوند. در افراد مبتلا به این سندرم، رشد گفتار به‌طور جدی به تأخیر می‌افتد؛ برخی کودکان به چند کلمه محدود می‌مانند، در حالی که برخی دیگر ممکن است اصلاً نتوانند صحبت کنند. اما زبان دریافتی، یعنی توانایی درک دیگران، ممکن است بهتر از زبان بیانی رشد کند.

کاهش تون عضلانی (هیپوتونی) در اوایل نوزادی جلب توجه می‌کند و با گذشت زمان جای خود را به راه رفتن نامتعادل و حرکات غیرارادی می‌دهد. حملات خنده، شادی‌های ناگهانی و محبت بیش از حد در تعاملات اجتماعی از بارزترین ویژگی‌های رفتاری هستند.

علائم سندرم آنجلمن در زیر فهرست شده‌اند:

• تأخیرهای رشدی: از شش ماه نخست، عقب‌ماندگی در رشد حرکتی و شناختی مشاهده می‌شود.
• اختلال گفتار: رشد گفتار بسیار ضعیف است؛ برخی بیماران اصلاً نمی‌توانند صحبت کنند.
• مشکلات هماهنگی و تعادل: با راه رفتن آتاکسیک و حرکات لرزان و نامنظم خود را نشان می‌دهد.
• خنده و لبخند مکرر: حتی در محیط‌های غیراجتماعی ممکن است حملات خنده رخ دهد.
• صرع: در بیشتر کودکان، تشنج‌ها در سال‌های نخست زندگی آغاز می‌شوند.
• مشکلات خواب: دشواری در به خواب رفتن و بیدار شدن‌های مکرر شایع است.
• حالت چهره: ممکن است ویژگی‌های معمول چهره مانند دهان پهن، چانه برجسته و دندان‌های آشکار دیده شود.
• حساسیت حسی: ممکن است واکنش بیش از حد به نور، صدا یا لمس دیده شود.
• خلق متمایل به شادی: حالت شادی مکرر و ناگهانی جلب توجه می‌کند.

علت سندرم آنجلمن چیست؟

سندرم آنجلمن یک اختلال ژنتیکی است که اساساً در نتیجه ناتوانی ژن UBE3A روی بازوی بلند کروموزوم ۱۵ در انجام عملکرد خود ایجاد می‌شود. این ژن در حالت عادی هم از مادر و هم از پدر به ارث می‌رسد؛ اما در برخی نواحی مغز فقط نسخه مادری فعال است. اگر در این نسخه جهش، حذف یا ناکارآمدی وجود داشته باشد، پروتئین UBE3A تولید نمی‌شود و این وضعیت ارتباط سلول‌های عصبی را مختل می‌کند. در نتیجه، علائم رشد عصبی ویژه سندرم آنجلمن در بیماران ایجاد می‌شود. از آنجا که انتقال ژنتیکی در بیشتر موارد تصادفی است، این سندرم معمولاً ارثی نیست، اما در برخی موارد الگوی خانوادگی نیز ممکن است مشاهده شود.

علل ایجاد سندرم آنجلمن عبارت‌اند از:

• حذف (دلشن) در بخش مادری کروموزوم ۱۵: شایع‌ترین علت است (حدود ۷۰٪). در این حالت ژن UBE3A به‌طور کامل حذف شده است.
• دیزومی تک‌والدی (UPD): بیمار هر دو نسخه کروموزوم ۱۵ را از پدر دریافت می‌کند؛ ماده ژنتیکی مادری وجود ندارد.
• جهش ژنتیکی: جهش‌هایی که در ژن UBE3A ایجاد می‌شوند، مانع تولید پروتئین توسط ژن می‌شوند.
• نقص ایمپرینتینگ: در نتیجه یک مشکل اپی‌ژنتیک، اطلاعات مربوط به اینکه ژن از کدام والد آمده است مختل می‌شود و ژن مادری سرکوب می‌شود.
• موزائیسم: در بخشی از سلول‌های بدن اختلال ژنتیکی وجود دارد، در حالی که در سلول‌های دیگر ساختار طبیعی است؛ در این حالت علائم ممکن است خفیف‌تر باشند.

آزمایش سندرم آنجلمن

تشخیص سندرم آنجلمن معمولاً در مواردی که بر اساس علائم رشدی و مشاهدات بالینی کودک به آن مشکوک شده‌اند، با آزمایش‌های ژنتیکی تأیید می‌شود. روند تشخیص در این سندرم که سازوکارهای ژنتیکی مختلفی ممکن است در آن مؤثر باشند، بسیار چندلایه است و آنالیزهای آزمایشگاهی گوناگونی را در بر می‌گیرد. ابتدا آزمایش متیلاسیون DNA انجام می‌شود؛ این آزمایش نشان می‌دهد که ناحیه کروموزوم ۱۵ متعلق به مادر است یا پدر و اینکه امضای اپی‌ژنتیک به‌درستی عمل می‌کند یا خیر. بخش بزرگی از موارد سندرم آنجلمن با این آزمایش قابل شناسایی هستند. اما در برخی موارد ممکن است آزمایش‌های پیشرفته‌تری لازم باشد.

آزمایش‌های ژنتیکی اصلی مورد استفاده در تشخیص عبارت‌اند از:

• آنالیز متیلاسیون DNA: رایج‌ترین آزمایش غربالگری است. موفقیت آن در تشخیص بالاست (۸۰ تا ۸۵٪).
• FISH (هیبریداسیون درجای فلورسنت): برای شناسایی حذف‌ها در کروموزوم به کار می‌رود.
• Array CGH (آنالیز ریزآرایه کروموزومی): می‌تواند حذف‌های ژنتیکی کوچک‌تر را نشان دهد.
• آزمایش توالی‌یابی ژن UBE3A: اگر در آزمایش‌های دیگر ناهنجاری شناسایی نشود، برای آشکار کردن جهش‌های ساختاری این ژن انجام می‌شود.
• آنالیز دیزومی تک‌والدی: بررسی می‌کند که آیا هر دو نسخه کروموزوم از پدر آمده‌اند یا خیر.

ارزیابی هم‌زمان این آزمایش‌ها در تشخیص سندرم آنجلمن، امکان تشخیص قطعی و درست را فراهم می‌کند. همچنین دریافت مشاوره ژنتیک در این روند، هم برای آگاهی خانواده و هم برای ارزیابی خطر در بارداری‌های آینده اهمیت دارد.

خطرات سندرم آنجلمن کدام‌اند؟

اگرچه سندرم آنجلمن یک اختلال ژنتیکی است، اغلب به‌طور تصادفی ایجاد می‌شود و حتی اگر پیش‌تر چنین وضعیتی در خانواده وجود نداشته باشد نیز ممکن است بروز کند. اما در برخی موارد، ناقل بودن ساختارهای ژنتیکی خاص ممکن است خطر تکرار سندرم را افزایش دهد. ارزیابی خطر بسته به نوع سازوکار ژنتیکی ایجادکننده سندرم متفاوت است. به‌ویژه در موارد آنجلمن ناشی از جهش ژنتیکی یا نقص ایمپرینتینگ، احتمال تکرار کمی بالاتر است. به همین دلیل دریافت مشاوره ژنتیک برای خانواده‌ها اهمیت زیادی دارد.

خطرات اصلی مرتبط با سندرم آنجلمن عبارت‌اند از:

• خطر تکرار در بارداری: اگر سازوکار ژنتیکی ایجادکننده سندرم ارثی باشد، احتمال بروز آن در فرزند بعدی خانواده نیز افزایش می‌یابد.
• تأخیر در تشخیص زودهنگام: از آنجا که علائم سندرم اختصاصی نیستند، تشخیص ممکن است به تأخیر بیفتد و فرصت مداخله زودهنگام از دست برود.
• خطر تشنج: شدت و تعداد حملات صرعی ممکن است افزایش یابد؛ در برخی موارد ممکن است مقاومت به داروها ایجاد شود.
• مشکلات تغذیه: به‌ویژه در دوران نوزادی، دشواری در بلع، وزن نگرفتن و ریفلاکس شایع است.
• خطرات راه رفتن و حرکت: به دلیل مشکلات تعادل، احتمال زمین خوردن و آسیب دیدن بالاست.
• بی‌نظمی خواب: بی‌خوابی مزمن ممکن است هم بر رشد کودک و هم بر کیفیت زندگی خانواده اثر منفی بگذارد.
• نقص ارتباطی: کسانی که نمی‌توانند صحبت کنند، به دلیل دشواری در بیان خواسته‌ها و نیازهای خود ممکن است دچار مشکلات رفتاری شوند.
• اثرات روانی‌اجتماعی: سطح استرس خانواده ممکن است افزایش یابد و بار مراقبت، حمایت روانی را ضروری کند.

مدیریت خطرات در سندرم آنجلمن با تشخیص زودهنگام و رویکرد چندرشته‌ای ممکن است. ژنتیک، نورولوژی، فیزیوتراپی، گفتاردرمانی و حمایت روانی‌اجتماعی باید در کنار هم پیش بروند.

سندرم آنجلمن چگونه تشخیص داده می‌شود؟

سندرم آنجلمن یک اختلال رشد عصبی است که معمولاً در دوران نوزادی یا اوایل کودکی متوجه آن می‌شوند. روند تشخیص با علائم مشخصی که در رشد کودک مشاهده می‌شوند آغاز شده و با آزمایش‌های ژنتیکی قطعی می‌شود. پزشکان ابتدا انحرافات رشد جسمی و ذهنی کودک را ارزیابی می‌کنند. به‌ویژه علائمی مانند تأخیر گفتار، مشکلات تعادل، لبخند مکرر یا رفتارهای شاد، بی‌نظمی‌های خواب و حملات صرعی در نظر گرفته می‌شوند. این مشاهدات بالینی باعث می‌شوند به سندرم آنجلمن مشکوک شوند.

برای تأیید این شک، آزمایش‌های ژنتیکی انجام می‌شود. رایج‌ترین آزمایش مورد استفاده، آزمایش متیلاسیون DNA است. این آزمایش می‌تواند بخش بزرگی از اختلالات ژنتیکی را که به سندرم آنجلمن منجر می‌شوند آشکار کند. همچنین آزمایش FISH، آنالیز ریزآرایه و آزمایش‌های ویژه ژن UBE3A نیز ممکن است برای پشتیبانی از تشخیص انجام شوند.

در برخی موارد EEG (آزمایش اندازه‌گیری امواج مغزی) انجام می‌شود. این آزمایش ممکن است برخی الگوهای امواج مغزی ویژه سندرم آنجلمن را نشان دهد. در جریان ارزیابی عصبی گاهی ممکن است تصویربرداری MRI نیز درخواست شود. اما این روش معمولاً تعیین‌کننده نیست.

درمان سندرم آنجلمن

امروزه هیچ روش درمانی قطعی برای سندرم آنجلمن وجود ندارد؛ اما به لطف رویکردهای چندجانبه‌ای که بر علائم متمرکزند، کیفیت زندگی بیمار را می‌توان تا حد زیادی افزایش داد. روند درمان بر اساس علائم مختلفی که سندرم ایجاد می‌کند شکل می‌گیرد و معمولاً به همکاری چند رشته تخصصی نیاز دارد. هدف، بهبود مهارت‌های حرکتی، توانایی‌های ارتباطی و سازگاری اجتماعی بیمار و در عین حال کنترل مشکلات همراه مانند صرع و اختلال خواب است. به همین دلیل روند درمان باید با برنامه‌ریزی چندرشته‌ای پیش برود.

یکی از رایج‌ترین رویکردهای درمانی در سندرم آنجلمن، فیزیوتراپی و توان‌بخشی است. به این ترتیب مهارت‌های تعادل، قدرت عضلانی و هماهنگی تقویت می‌شوند. گفتاردرمانی استفاده از ابزارهای ارتباطی جایگزین و حمایتی را به کسانی که نمی‌توانند با کلمات ارتباط برقرار کنند آموزش می‌دهد. رفتاردرمانی نیز در کاهش مشکلات سازگاری ناشی از حملات خنده یا نقص ارتباطی نقش مهمی دارد. برای کنترل تشنج، درمان دارویی مناسب تنظیم می‌شود و پیگیری منظم EEG انجام می‌شود. برای مشکلات خواب نیز روش‌های غیردارویی (مانند آموزش بهداشت خواب) انتخاب نخست هستند.

علاوه بر این‌ها، آموزش ویژه و برنامه‌های رشد فردی در شکوفا کردن توانایی‌های بیمار نقش تعیین‌کننده دارند. آموزش خانواده و دریافت حمایت روانی‌اجتماعی نیز بخش جدایی‌ناپذیر روند درمان است. امروزه پژوهش‌ها درباره رویکردهای درمانی جدید بر پایه ژن و اپی‌ژنتیک ادامه دارد. این مطالعات ممکن است در آینده راه‌حل‌هایی برای علت ریشه‌ای سندرم ارائه دهند.

پرسش‌های متداول

منابع

• مقاله منبع اصلی به زبان ترکی

این محتوا صرفاً برای آموزش سلامت است و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمانی که پزشک تعیین می‌کند نیست. اگر علائمی دارید، با یک متخصص سلامت واجد شرایط مشورت کنید.