دلیریوم یک اختلال حاد عملکرد مغز است که در عرض چند ساعت یا چند روز با آشفتگی هوشیاری، از دست رفتن توجه و اختلال فکر بروز میکند و علائم آن در طول روز نوسان دارد. این وضعیت اغلب نشانه بیماری دیگری مانند عفونت، اختلال متابولیک یا عارضه دارویی است و برخلاف دمانس اغلب با درمان علت زمینهای برگشت‌پذیر است.
دلیریوم (هذیان حاد) یک وضعیت تغییر حاد هوشیاری است که در مدت کوتاهی بروز میکند و موجب اختلالات جدی در فرایندهای ذهنی میشود. این تصویر بالینی با نوسانات بارز در توانایی‌های فرد در فکر کردن، درک کردن، آگاهی و تمرکز توجه همراه است. معمولاً به‌طور ناگهانی در عرض چند ساعت یا چند روز ایجاد میشود و علائم ممکن است در طول روز افزایش و کاهش یابند. فرد مبتلا به دلیریوم ممکن است ارتباط خود را با محیط از دست بدهد. ممکن است مکانی را که در آن قرار دارد اشتباه بگیرد، درک زمان در او مختل شود و دچار توهم شود.
دلیریوم چیست؟
دلیریوم یک اختلال حاد عملکرد مغز است که با آشفتگی هوشیاری با شروع ناگهانی، از دست رفتن توجه، اختلال فکر و دشواری‌های جدی در تفسیر محیط مشخص میشود. این وضعیت ممکن است به دنبال یک بیماری عصبی یا سیستمیک ایجاد شود و در ادراک حسی فرد موجب خطا شود. فرد در فهمیدن صحبت‌ها، منطقی فکر کردن و تصمیم‌گیری دچار دشواری میشود. معمولاً سیری نوسانی دارد. بیمار ممکن است در یک لحظه هوشیار و علاقه‌مند به نظر برسد و مدت کوتاهی بعد کاملاً در آشفتگی هوشیاری فرو رود. دلیریوم یک وضعیت اورژانسی به شمار می‌رود؛ زیرا اغلب نشانه بیماری دیگری است که باید درمان شود.
علت دلیریوم چیست؟
در ایجاد دلیریوم عوامل متابولیک، عفونی، عصبی و سمی نقش دارند. تغییرات ناگهانی که در بدن رخ می‌دهند، با بر هم زدن تعادل شیمیایی مغز ممکن است بر عملکردهای ادراک و هوشیاری اثر بگذارند. عفونت‌ها، تب، نارسایی کلیه، اختلالات عملکرد کبد و نوسانات قند خون ممکن است موجب دلیریوم شوند. وابستگی دارویی، سندرم قطع مصرف و عوارض جانبی برخی داروها از عوامل مهم هستند. در صدر افراد در معرض خطر، سالمندان، مبتلایان به بیماریهای مزمن، بیماران در دوره مراقبت‌های ویژه و افرادی که در دوره پس از جراحی هستند قرار دارند. بهویژه سن بالا و سابقه دمانس احتمال ایجاد دلیریوم را به‌طور چشمگیری افزایش می‌دهد.
علائم دلیریوم چیست؟
علائم سیری نوسانی دارند. ممکن است ناگهان بدتر شوند و دوباره به حالت عادی نزدیک شوند. توانایی‌های شناختی، ادراک و رفتار فرد در این دوره به میزان قابل توجهی تحت تأثیر قرار می‌گیرند. علائم اغلب توسط اطرافیان متوجه می‌شوند، زیرا در فرد تغییر بارز و ناگهانی در رفتار و آگاهی وجود دارد.
علائم دلیریوم عبارت‌اند از:
- حواس‌پرتی و دشواری در تمرکز
- فراموشی، به یاد نیاوردن صحبت‌ها
- آشفتگی در درک مکان، زمان و افراد
- توهم (دیدن یا شنیدن چیزهایی که وجود ندارند)
- گفتار غیرمنطقی، گسستن از موضوع
- بی‌قراری یا کندی بیش از حد در حرکات
- اختلال در چرخه خواب و بیداری
- ترس، پارانویا، تغییرات ناگهانی عاطفی
انواع دلیریوم کدام‌اند؟
دلیریوم ممکن است بر اساس علائم بیماری، ساختار رفتاری و سیر بالینی به انواع مختلفی دیده شود. از آنجا که هر نوع با علائم متفاوتی همراه است، رویکرد درمانی نیز متفاوت است.
انواع دلیریوم عبارت‌اند از:
- دلیریوم بیش‌فعال (هایپراکتیو) (بی‌قراری، فریاد زدن، پرخاشگری، نامنظمی خواب)
- دلیریوم کم‌فعال (هیپواکتیو) (رخوت، بی‌پاسخی، خواب‌آلودگی)
- دلیریوم مختلط (بروز متناوب علائم بیش‌فعال و کم‌فعال)
- دلیریوم ناشی از یک وضعیت پزشکی
بیماری‌هایی که موجب دلیریوم می‌شوند کدام‌اند؟
دلیریوم اغلب نتیجه یک ناراحتی دیگر است و به همین دلیل، شناسایی وضعیت‌های پزشکی ایجادکننده آن پایه درمان را تشکیل می‌دهد. عفونت‌ها، بهویژه عفونت ادراری و ذات‌الریه، از شایع‌ترین علل در سالمندان هستند. وضعیت‌های متابولیک مانند قند خون نامتعادل، اختلالات تیروئید و نارسایی کلیه و کبد ممکن است عملکردهای مغز را مختل کنند. نارسایی قلبی، سطح پایین اکسیژن و اختلالات تنفسی نیز محرک هستند. داروهایی مانند داروهای ضدافسردگی، مسکن‌ها، داروهای بیهوشی و استروئیدها ممکن است به دلیریوم منجر شوند.
دلیریوم چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص با مشاهده تغییرات ناگهانی در رفتار، وضعیت شناختی و تعامل بیمار با محیط آغاز میشود. پزشک از نزدیکان بیمار درباره زمان شروع، مدت و عوامل محرک علائم اطلاعات می‌گیرد. ارزیابی وضعیت ذهنی انجام میشود و آزمون توجه، انسجام گفتار، حافظه و وضعیت جهت‌یابی بیمار سنجیده میشود. آزمایش‌های خون، آزمایش ادرار و مقادیر بیوشیمیایی برای بررسی اختلالات متابولیک به کار می‌روند. روش‌های تصویربرداری مغز (CT، MRI) در صورت شک به ضربه، تومور یا انفارکت ارزیابی می‌شوند. مرور داروهای مصرفی اهمیت دارد، زیرا دلیریوم ناشی از عوارض جانبی بسیار شایع است.
تفاوت‌های دلیریوم و دمانس (زوال عقل) چیست؟
اگرچه دلیریوم و دمانس علائم مشابهی نشان می‌دهند، از نظر زمان شروع، سیر و رویکرد درمانی متفاوت‌اند. دلیریوم در مدت بسیار کوتاهی بروز میکند و علائم آن نوسانی است. اما دمانس در طول ماه‌ها یا سال‌ها پیشرفت میکند و دائمی است. در دلیریوم سطح هوشیاری و توجه به‌طور بارز مختل میشود، در حالی که در دمانس کاهش آهسته در حافظه و عملکردهای شناختی دیده میشود. دلیریوم اغلب برگشت‌پذیر است، در حالی که دمانس دائمی است و بهبود کامل آن ممکن نیست.
دلیریوم چگونه درمان میشود؟
هدف اصلی درمان، شناسایی و برطرف کردن علت زمینهای است. در صورت وجود عفونت آنتی‌بیوتیک، در صورت اختلال الکترولیتی متعادل‌سازی، و در نوسانات قند خون تنظیم انجام میشود. کنترل درد، حمایت اکسیژنی و تعادل مایعات و الکترولیت‌ها بخش مهمی از درمان هستند. در بیماران مراقبت‌های ویژه، تنظیم عوامل محیطی (نور، سروصدا، جهت‌یابی) لازم است. در صورت لزوم ممکن است داروهای آرام‌بخش کوتاه‌مدت استفاده شوند. در روند درمان، حمایت خانواده، حضور افراد اطمینان‌بخش در کنار بیمار و ارتباط روشن، بهبودی را تسریع میکند.
آیا می‌توان از دلیریوم پیشگیری کرد؟
اگرچه نمی‌توان به‌طور کامل از دلیریوم پیشگیری کرد، می‌توان خطر را کاهش داد و با مداخله زودهنگام آن را خفیف‌تر پشت سر گذاشت. خواب منظم، دریافت کافی مایعات، مصرف داروها تحت نظر پزشک و جلوگیری از نوسانات ناگهانی قند خون اهمیت دارد. در بیمارستان‌ها، بهویژه برای بیماران سالمند و پس از جراحی، فراهم کردن حمایت جهت‌یابی (اطلاع‌رسانی درباره روز، ساعت و مکان) مفید است. درمان زودهنگام عفونت‌ها، جلوگیری از بی‌تحرکی طولانی‌مدت و کنترل سطح اکسیژن از راهبردهای پیشگیری هستند. خانواده‌ها نیز با تشخیص زودهنگام علائم می‌توانند به درمان کمک کنند.
پرسش‌های متداول درباره دلیریوم
آیا دلیریوم موقتی است؟
اغلب موقتی است و هنگامی که علت زمینهای درمان شود، علائم ممکن است بهبود یابند. اما اگر درمان به تأخیر بیفتد، ممکن است اثرات دائمی بر جای بگذارد.
آیا دلیریوم در سالمندان شایعتر است؟
بله، بهویژه در افراد بالای ۶۵ سال، مبتلایان به بیماریهای مزمن و افرادی که در بیمارستان تحت درمان هستند بیشتر دیده میشود. با افزایش سن، مغز نسبت به عوامل استرسزا حساستر میشود.
آیا دلیریوم و روانپریشی (سایکوز) یکی هستند؟
خیر، روانپریشی بیشتر با اختلالات فکر و ادراک دیده میشود، در حالی که دلیریوم با تغییر هوشیاری و توجه همراه است. افتراق بالینی نیازمند ارزیابی تخصصی است.
آیا دلیریوم خودبه‌خود برطرف میشود؟
در برخی موارد خفیف ممکن است موقتی باشد. اما اگر علت آن درمان نشود، ممکن است به عوارض جدی منجر شود. به همین دلیل ارزیابی لازم است.
آیا دلیریوم عود میکند؟
اگر علت زمینهای دوباره پدیدار شود، دلیریوم ممکن است عود کند. بهویژه در مبتلایان به بیماریهای مزمن، خطر بالاتر است.
پرسش‌های متداول
آیا دلیریوم موقتی است؟
اغلب موقتی است و هنگامی که علت زمینهای درمان شود، علائم ممکن است بهبود یابند. اما اگر درمان به تأخیر بیفتد، ممکن است اثرات دائمی بر جای بگذارد.
آیا دلیریوم در سالمندان شایعتر است؟
بله، بهویژه در افراد بالای ۶۵ سال، مبتلایان به بیماریهای مزمن و افرادی که در بیمارستان تحت درمان هستند بیشتر دیده میشود. با افزایش سن، مغز نسبت به عوامل استرسزا حساستر میشود.
آیا دلیریوم و روانپریشی (سایکوز) یکی هستند؟
خیر، روانپریشی بیشتر با اختلالات فکر و ادراک دیده میشود، در حالی که دلیریوم با تغییر هوشیاری و توجه همراه است. افتراق بالینی نیازمند ارزیابی تخصصی است.
آیا دلیریوم خودبه‌خود برطرف میشود؟
در برخی موارد خفیف ممکن است موقتی باشد. اما اگر علت آن درمان نشود، ممکن است به عوارض جدی منجر شود. به همین دلیل ارزیابی لازم است.
آیا دلیریوم عود میکند؟
اگر علت زمینهای دوباره پدیدار شود، دلیریوم ممکن است عود کند. بهویژه در مبتلایان به بیماریهای مزمن، خطر بالاتر است.
منابع
این محتوا صرفاً برای آموزش سلامت است و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمانی که پزشک تعیین میکند نیست. اگر علائمی دارید، با یک متخصص سلامت واجد شرایط مشورت کنید.