جای زخم (اسکار) بافت فیبری است که پس از بریدگی، سوختگی، جراحی، جوش یا آسیب به‌عنوان بخشی از ترمیم پوست با تولید کلاژن ایجاد میشود. انواع آن شامل اسکار طبیعی، آتروفیک، هیپرتروفیک، کلوئید و انقباضی است. اسکار معمولاً به‌طور کامل از بین نمیرود، اما با روشهایی مانند لیزر، میکرونیدلینگ، لایهبرداری، تزریق کورتیکواستروئید، PRP و جراحی اصلاح اسکار ظاهر آن به میزان قابل‌توجهی کاهش می‌یابد.
پوست اندامی است که توانایی ترمیم خود در برابر آسیب‌ها را دارد. اما پس از تکمیل فرایند بهبود، در برخی موارد ممکن است آثار دائمی روی پوست باقی بماند. جای زخم (اسکار) تشکیل بافت فیبری است که پس از بریدگی، سوختگی، جراحی، جوش یا آسیب‌های ناشی از ضربه به‌عنوان بخشی از فرایند ترمیم بدن ایجاد میشود. هنگامی که پوست آسیب می‌بیند، بدن برای آغاز فرایند ترمیم پروتئینی به نام کلاژن تولید می‌کند. کلاژن در حالی که بهبود زخم را ممکن می‌سازد، گاهی به شکلی متفاوت از بافت طبیعی پوست تشکیل میشود و آثار دائمی بر جای می‌گذارد.
جای زخم (اسکار) چیست؟
جای زخم نتیجه فرایند خودترمیمی بدن پس از آسیب یا ضربه‌ای است که به پوست وارد شده است. هنگامی که پوست زخمی میشود، بدن برای آغاز فرایند بهبود، بافت همبند فیبری (کلاژن) تولید می‌کند. کلاژن در حالی که بسته شدن زخم و کاهش خطر عفونت را ممکن می‌سازد، ممکن است باعث شود پوست به شکلی متفاوت از ساختار طبیعی خود ترمیم شود. پس از تکمیل بهبود، ممکن است اثری آشکار یا به‌سختی قابل‌تشخیص روی سطح پوست باقی بماند. جای زخم‌ها ممکن است بسته به نوع آسیب، فرایند بهبود پوست و عوامل فردی به اشکال مختلفی ایجاد شوند. در آسیب‌های کوچک و سطحی، اثر کمتر آشکار است. در شرایطی مانند بریدگی‌های عمیق، سوختگی‌ها یا جای جراحی، بافت اسکار ممکن است برجسته‌تر شود. همچنین سن، عوامل ژنتیکی، نوع پوست و نحوه مراقبت پس از آسیب، از عوامل مهمی هستند که چگونگی بهبود جای زخم را تعیین می‌کنند.
تشکیل اسکار در بدن ممکن است بسته به میزان و توزیع تولید کلاژن متفاوت باشد. در فرایند طبیعی ترمیم زخم، پوست تلاش می‌کند ناحیه آسیب‌دیده را با سلول‌های جدید پوست ترمیم کند. اما گاهی بدن با تولید بیش از حد کلاژن، جای زخم‌های برجسته‌ای مانند اسکار هیپرتروفیک یا کلوئید ایجاد می‌کند. در برخی موارد نیز برعکس، در نتیجه تولید ناکافی کلاژن، بافت‌های اسکار فرورفته و گود (اسکارهای آتروفیک) ایجاد می‌شوند. انواع جای زخم عبارت‌اند از:
- اسکار طبیعی: با بهبود زخم، به اثری صاف و هماهنگ با پوست تبدیل میشود و به مرور زمان با روشن‌تر شدن رنگ، به‌سختی قابل‌تشخیص میشود.
- اسکار آتروفیک: جای زخم‌های فرورفته یا گود هستند. بهویژه پس از جای جوش، جای آبله‌مرغان یا مداخلات جراحی دیده می‌شوند. زمانی ایجاد می‌شوند که کلاژن ناکافی در زیر پوست تولید شود.
- اسکار هیپرتروفیک: در حین بهبود زخم، بافتی آشکار، سفت و برجسته روی سطح پوست ایجاد میشود. از آنجا که تولید کلاژن بیش از حد طبیعی است، بافت اسکار ممکن است گسترش یابد و ظاهری قرمز یا مایل به بنفش در پوست ایجاد کند.
- اسکار کلوئید: مشابه اسکارهای هیپرتروفیک با تولید بیش از حد کلاژن ایجاد میشود، اما به شکلی تهاجمی‌تر رشد می‌کند و از مرزهای زخم فراتر میرود. معمولاً در افرادی که پوست تیره دارند و افرادی که استعداد ژنتیکی دارند بیشتر دیده میشود.
- اسکار انقباضی (کنتراکچر): در نتیجه زخم‌های سوختگی یا آسیب‌های بزرگ پوستی ایجاد میشود. پوست سفت میشود و ممکن است باعث محدودیت حرکتی شود. هنگامی که در مفاصل، گردن یا گروه‌های بزرگ عضلانی ایجاد شود، ممکن است به از دست رفتن حرکت منجر شود.
بریدگی‌ها، سوختگی‌ها، مداخلات جراحی، عفونت‌های پوستی، جوش و بیماری‌های پوستی از شایع‌ترین علل ایجاد جای زخم هستند. نوع آسیب و فرایند بهبود، شکل‌گیری اسکار را تعیین می‌کند. ظاهر جای زخم ممکن است به مرور زمان تغییر کند. در ابتدا ممکن است قرمز، بنفش یا تیره باشد، اما با گذشت زمان به رنگ پوست نزدیک‌تر میشود. با این حال، برخی اسکارها به‌طور کامل از بین نمی‌روند و ممکن است به‌طور دائمی روی پوست باقی بمانند. میزان تشکیل اسکار به نحوه مراقبت از زخم، عوامل ژنتیکی فرد و ظرفیت بهبود سیستم ایمنی بستگی دارد.
آیا جای زخم (اسکار) کاملاً از بین میرود؟
در بیشتر موارد، از بین رفتن کامل بافت اسکار ممکن نیست. ظاهر جای زخم‌ها ممکن است به مرور زمان کمرنگ شود، رنگ آن‌ها روشن‌تر شود و با سطح پوست هماهنگتر شوند، اما از بین رفتن کامل آن‌ها معمولاً ممکن نیست. علت اصلی این است که بافت اسکار ساختاری متفاوت از بافت طبیعی پوست دارد. هنگام بهبود پوست، بدن برای ترمیم زخم کلاژن تولید می‌کند. اگرچه کلاژن برای جایگزینی بافت آسیب‌دیده تولید میشود، معمولاً دقیقاً مشابه بافت اصلی پوست نیست. بافت اسکار معمولاً سفت‌تر و غیرارتجاعی است و از نظر رنگدانه ساختار متفاوتی دارد. به همین دلیل، پوست نمی‌تواند به‌طور کامل به حالت قبلی بازگردد و جای زخم دائمی میشود.
جای زخم (اسکار) چگونه درمان میشود؟
روش‌های درمانی ممکن است بسته به نوع، اندازه و عمق اسکار و ساختار پوست فرد متفاوت باشند. اگرچه جای زخم‌ها را نمی‌توان به‌طور کامل از بین برد، با روش‌های نوین پزشکی و زیبایی می‌توان ظاهر آن‌ها را به میزان قابل‌توجهی کاهش داد و پوستی صاف‌تر به دست آورد. درمان جای زخم بسته به نوع اسکار به رویکردهای متفاوتی نیاز دارد. برای انواع مختلف جای زخم، مانند اسکارهای آتروفیک (جای زخم‌های فرورفته)، اسکارهای هیپرتروفیک (جای زخم‌های برجسته)، اسکارهای کلوئید و اسکارهای انقباضی، روش‌های درمانی ویژه‌ای به کار گرفته میشود. روشهایی که برای درمان جای زخم استفاده می‌شوند عبارت‌اند از:
- درمان لیزری: با روشن کردن رنگ جای زخم‌ها و اصلاح بافت اسکار، باعث میشود پوست صاف‌تر به نظر برسد. روش‌های مختلفی مانند لیزر فرکشنال، لیزر CO2 و لیزر پالسد دای (pulsed-dye) ممکن است بسته به نوع اسکار به کار روند.
- میکرونیدلینگ (Microneedling): بر اساس ایجاد زخم‌های میکروسکوپی در پوست با استفاده از سوزن‌های ظریف است. این فرایند با تحریک تولید کلاژن، باعث صاف‌تر شدن جای زخم میشود. بهویژه برای جای جوش و اسکارهای آتروفیک (جای زخم‌های فرورفته) روش درمانی بسیار مؤثری است.
- درمابریژن و لایهبرداری شیمیایی: درمابریژن روشی درمانی است که با لایهبرداری مکانیکی سطح پوست دارای اسکار، آن را نو می‌کند. لایهبرداری شیمیایی نیز با استفاده از محلول‌های شیمیایی لایه‌بردار، به نوسازی لایه پوست دارای اسکار کمک می‌کند.
- تزریق کورتیکواستروئید: تزریق کورتیکواستروئید که بهویژه برای اسکارهای هیپرتروفیک و کلوئیدها به کار میرود، به کوچک شدن اسکار و کاهش برجستگی کمک می‌کند.
- درمان PRP (پلاسمای غنی از پلاکت): فرایندی است که در آن فاکتورهای رشد گرفته‌شده از خون خود بیمار به جای زخم تزریق می‌شوند. این روش با حمایت از نوسازی سلول‌های پوست، ظاهر جای زخم را کاهش میدهد و هنگامی که همراه با میکرونیدلینگ و درمان لیزری انجام شود، اثر آن افزایش می‌یابد.
- جراحی اصلاح اسکار: در جای زخم‌های عمیق و بزرگ، ممکن است اصلاح جراحی اسکار لازم باشد. اساس این روش، برداشتن جراحی ناحیه دارای اسکار و بخیه زدن مجدد و منظم پوست است.
- ورقه سیلیکونی و فشاردرمانی: درمان با ورقه سیلیکونی با چسباندن نوارهای سیلیکونی روی جای زخم انجام میشود. سیلیکون با حفظ تعادل رطوبت پوست، می‌تواند از سفت شدن و بزرگ شدن جای زخم جلوگیری کند.
هیئت تحریریه Anadolu Medical Center
پرسش‌های متداول
آیا جای زخم کاملاً از بین میرود؟
در بیشتر موارد خیر. ظاهر اسکار با گذشت زمان کمرنگتر و هماهنگتر با پوست میشود، اما چون ساختار آن با پوست طبیعی متفاوت است، معمولاً کاملاً از بین نمیرود.
انواع جای زخم کدام‌اند؟
اسکار طبیعی، اسکار آتروفیک (فرورفته)، اسکار هیپرتروفیک (برجسته)، اسکار کلوئید و اسکار انقباضی.
چه روشهایی برای درمان جای زخم وجود دارد؟
لیزر (فرکشنال، CO2، پالسد دای)، میکرونیدلینگ، درمابریژن و لایهبرداری شیمیایی، تزریق کورتیکواستروئید، PRP، جراحی اصلاح اسکار و ورقه سیلیکونی یا فشاردرمانی.
بهترین درمان برای جای جوش چیست؟
میکرونیدلینگ بهویژه برای جای جوش و اسکارهای آتروفیک بسیار مؤثر است و PRP همراه با میکرونیدلینگ یا لیزر اثر آن را افزایش میدهد.
منابع
این محتوا صرفاً برای آموزش سلامت است و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمانی که پزشک تعیین می‌کند نیست. اگر علائمی دارید، با یک متخصص سلامت واجد شرایط مشورت کنید.