پورپورای ترومبوسیتوپنیک ایمنی (ITP) یک بیماری خونی نادر است که در آن سیستم ایمنی به اشتباه علیه پلاکت‌ها آنتی‌بادی تولید می‌کند و سطح پلاکت کاهش می‌یابد. سطح طبیعی پلاکت ۱۵۰٬۰۰۰ تا ۴۰۰٬۰۰۰/mm³ است، اما در ITP ممکن است به کمتر از ۲۰٬۰۰۰/mm³ برسد. کبودی، پتشی، خونریزی بینی و لثه از علائم شایع آن هستند.
پورپورای ترومبوسیتوپنیک ایمنی (ITP) یک بیماری خونی است که در نتیجه حمله سیستم ایمنی به پلاکت‌ها (ترومبوسیت‌ها) ایجاد میشود. پلاکت‌ها سلول‌هایی هستند که لخته شدن خون را ممکن می‌سازند. پایین بودن سطح آن‌ها می‌تواند به کبودیهای پوستی، خونریزی و سایر مشکلات جدی سلامت منجر شود. ITP معمولاً به‌عنوان مشکلی با منشأ سیستم ایمنی تعریف میشود. این بیماری می‌تواند سیری حاد یا مزمن داشته باشد.
بیماری ITP چیست؟
ITP یک بیماری خونی نادر است که در نتیجه حمله اشتباه سیستم ایمنی به پلاکت‌های خود بدن و کاهش سطح پلاکت‌ها ایجاد میشود. پلاکت‌ها سلول‌های انعقادی هستند که کنترل خونریزی در بدن را ممکن می‌سازند. ITP در دو نوع اصلی دیده میشود: ITP حاد و ITP مزمن. ITP حاد بهویژه در کودکان شایع‌تر است و معمولاً پس از یک عفونت ویروسی و به‌صورت کوتاه‌مدت بروز می‌کند. ITP مزمن که بیشتر در بزرگسالان دیده میشود، ممکن است بیش از شش ماه طول بکشد. سازوکار اصلی بیماری این است که سیستم ایمنی به اشتباه پلاکت‌ها را هدف قرار می‌دهد و علیه آن‌ها آنتی‌بادی تولید می‌کند. این آنتی‌بادی‌ها تخریب پلاکت‌ها را در طحال یا سایر اندام‌ها تسریع می‌کنند. در حالی که سطح طبیعی پلاکت بین ۱۵۰٬۰۰۰ تا ۴۰۰٬۰۰۰/mm³ است، در بیماران مبتلا به ITP این مقدار ممکن است به کمتر از ۲۰٬۰۰۰/mm³ برسد. این کاهش شدید، تمایل به خونریزی را افزایش می‌دهد و بهویژه در موارد شدید می‌تواند به خونریزی در اندام‌های داخلی منجر شود.
علائم بیماری ITP چیست؟
در موارد خفیف، ممکن است متوجه شدن علائم دشوار باشد. اما در موارد کاهش شدید پلاکت، خونریزیهای آشکار و بالقوه تهدیدکننده حیات ممکن است رخ دهد. کاهش پلاکت‌ها با تضعیف سازوکار انعقاد خون باعث ایجاد خونریزی در بدن میشود. این وضعیت معمولاً با تمایل به خونریزی که در پوست و مخاط‌ها نمایان میشود شناخته میشود. علائم بیماری ITP را می‌توان چنین برشمرد:
- کبودیهای پوستی (پورپورا): کبودی‌هایی که بدون هیچ ضربه‌ای در بدن ایجاد می‌شوند، یکی از شایعترین علائم ITP هستند. این کبودی‌ها معمولاً در پاها، دست‌ها یا تنه دیده می‌شوند و حتی با ضربه‌های کوچک به‌راحتی ایجاد می‌شوند.
- خونریزیهای نقطهای (پتشی): ممکن است خونریزی‌هایی به شکل نقاط قرمز یا بنفش به اندازه سر سنجاق زیر پوست ایجاد شود. پتشی معمولاً در مچ پا و ساق پا آشکارتر است.
- خونریزی بینی (اپیستاکسی): خونریزی بینی که بیدلیل یا با یک ضربه خفیف آغاز میشود، از علائم شایع در بیماران ITP است. این خونریزی‌ها معمولاً طولانی‌اند و متوقف کردن آن‌ها دشوار است.
- خونریزی لثه: خونریزی لثه که بهویژه هنگام مسواک زدن یا غذا خوردن رخ می‌دهد، یکی دیگر از نشانه‌های شایع پایین بودن سطح پلاکت است.
- افزایش خونریزی قاعدگی: در زنان ممکن است خونریزیهای قاعدگی شدیدتر و طولانی‌تر از حالت عادی دیده شود.
- خونریزی زیر پوست (اکیموز): خونریزی‌هایی که در نواحی بزرگ‌تر و وسیع‌تر دیده می‌شوند، ممکن است آثاری به رنگ آبی‌سیاه روی پوست بر جای بگذارند.
- خونریزی روده و مجاری ادراری: در موارد شدید ممکن است خون در مدفوع یا ادرار دیده شود. این وضعیت می‌تواند نشان‌دهنده احتمال خونریزی داخلی باشد که به مداخله فوری نیاز دارد.
- خونریزی داخل جمجمه (خونریزی مغزی): اگرچه نادر است، در بیمارانی که کاهش شدید پلاکت دارند ممکن است وضعیت‌های تهدیدکننده حیات مانند خونریزی داخل جمجمه رخ دهد. این وضعیت معمولاً با سردرد، از دست دادن هوشیاری یا علائم عصبی بروز می‌کند.
- خستگی و بی‌حالی: در بیماران مبتلا به ITP مزمن، به دلیل از دست رفتن مداوم خون ممکن است خستگی، بی‌حالی و کاهش استقامت دیده شود.
- استفراغ یا سرفه خونی: در موارد پیشرفته‌تر، به دلیل خونریزی معده یا ریه ممکن است علائمی مانند استفراغ خونی یا خلط خونی بروز کند.
علائم این بیماری اغلب ممکن است با بیماری‌های دیگر اشتباه گرفته شود. به همین دلیل، تشخیص زودهنگام و پیگیری منظم پزشکی برای به حداقل رساندن اثرات بیماری و پیشگیری از عوارض احتمالی اهمیت دارد.
علل بیماری ITP چیست؟
سیستم ایمنی پلاکت‌ها را به‌عنوان یک تهدید بیگانه تلقی می‌کند و برای از بین بردن آن‌ها آنتی‌بادی تولید می‌کند. این فرایند به کاهش سطح پلاکت‌ها و تمایل به خونریزی منجر میشود. علت دقیق ITP همیشه قابل تعیین نیست. در برخی موارد، عفونت‌ها، داروها یا اختلالات سیستم ایمنی ممکن است عوامل محرک بیماری باشند. علل احتمالی بیماری ITP را می‌توان چنین برشمرد:
- عفونت‌ها: ITP حاد که بهویژه در کودکان دیده میشود، اغلب پس از عفونت‌های ویروسی بروز می‌کند. عفونت‌هایی مانند آبله‌مرغان، سرخک، هپاتیت C و HIV می‌توانند باعث حمله سیستم ایمنی به پلاکت‌ها شوند.
- بیماری‌های سیستم ایمنی: بیماری‌های خودایمنی مانند لوپوس اریتماتوی سیستمیک (SLE) و آرتریت روماتوئید با تضعیف سیستم ایمنی می‌توانند زمینه‌ساز ایجاد ITP باشند.
- برخی داروها: داروهایی مانند رقیق‌کننده‌های خون، آنتی‌بیوتیک‌ها و برخی داروهای شیمی‌درمانی می‌توانند واکنش سیستم ایمنی علیه پلاکت‌ها را تحریک کنند.
- استعداد ژنتیکی: در افرادی که سابقه خانوادگی بیماری خودایمنی دارند، خطر ایجاد ITP ممکن است بیشتر باشد. تصور میشود عوامل ژنتیکی می‌توانند بر سیر و شدت بیماری اثر بگذارند.
- بارداری: تغییرات سیستم ایمنی در دوران بارداری، اگرچه نادر، ممکن است باعث بروز ITP شود. این وضعیت معمولاً در ماه‌های پایانی بارداری یا در دوره پس از زایمان دیده میشود.
- لنفوم و لوسمی: برخی انواع سرطان مرتبط با خون و دستگاه لنفاوی از جمله عواملی هستند که می‌توانند باعث ایجاد ITP شوند.
- سموم و مواد شیمیایی: قرار گرفتن در معرض برخی مواد شیمیایی سمی، با ایجاد عدم تعادل در سیستم ایمنی، می‌تواند به کاهش پلاکت منجر شود.
- واکسن‌ها: بسیار به‌ندرت، ایجاد ITP پس از واکسن‌های ویروس زنده مانند واکسن سرخک، اوریون و سرخجه (MMR) گزارش شده است. اما این خطر بسیار پایین است.
بیماری ITP چگونه تشخیص داده میشود؟
ITP با ارزیابی شکایات بیمار، یافته‌های معاینه فیزیکی و آزمایشهای آزمایشگاهی تشخیص داده میشود. اما از آنجا که باید ITP را از سایر بیماری‌ها افتراق داد، این فرایند به بررسی دقیقی نیاز دارد. بارزترین ویژگی بیماری، پایین بودن تعداد پلاکت‌هاست. این وضعیت معمولاً با آزمایش خون مشخص میشود. با این حال، برای تشخیص بیماری ITP باید اطمینان حاصل شود که بیماری یا عامل دیگری علت علائم نیست. مهم‌ترین گام در تشخیص، آزمایشهای خون است. آزمایش شمارش کامل خون (CBC) با اندازه‌گیری سطح پلاکت‌ها، کاهش پلاکت را که شاخص اصلی بیماری است تأیید می‌کند. سطح پلاکت که به‌طور طبیعی بین ۱۵۰٬۰۰۰ تا ۴۰۰٬۰۰۰/mm³ است، در بیماران ITP معمولاً به کمتر از ۲۰٬۰۰۰/mm³ کاهش می‌یابد. اما از آنجا که این وضعیت در سایر بیماری‌ها نیز ممکن است دیده شود، به بررسی‌های تکمیلی نیاز است.
درمان بیماری ITP چگونه است؟
درمان بر اساس شدت بیماری، سطح پلاکت‌ها و وضعیت عمومی سلامت بیمار شکل می‌گیرد. در موارد خفیف ممکن است به درمان نیازی نباشد؛ زیرا در برخی بیماران، بدون آنکه سطح پلاکت خیلی پایین بیاید و خطر خونریزی جدی ایجاد شود، بیماری تحت کنترل نگه داشته میشود. اما در موارد شدید، برای افزایش سطح پلاکت‌ها و پیشگیری از خطر خونریزی، روش‌های درمانی مختلفی به کار می‌روند.
تغذیه در بیماری ITP چگونه باید باشد؟
یک برنامه غذایی درست می‌تواند به تقویت سیستم ایمنی و متعادل شدن سطح پلاکت‌ها کمک کند. اگرچه تغذیه سالم یک روش درمانی مستقیم نیست، عادات غذایی سالم به سیر بیماری کمک مثبتی می‌کند و همچنین می‌تواند در مدیریت عوارض جانبی مؤثر باشد. به بیماران ITP توصیه میشود بر مواد غذایی‌ای تمرکز کنند که از سیستم ایمنی حمایت می‌کنند و از خوراکی‌های زیان‌آوری که ممکن است خونریزی را تحریک کنند پرهیز کنند. بیماران ITP می‌توانند از نکات زیر در برنامه غذایی خود بهره ببرند:
- با گنجاندن مواد غذایی پرفیبر در وعده‌ها، باید از دستگاه گوارش حمایت کرد.
- با ترجیح دادن مواد غذایی پرپروتئین، می‌توان ترمیم بدن را تسریع کرد.
- توصیه میشود با همکاری پزشک یا متخصص تغذیه، یک برنامه غذایی شخصی‌سازی‌شده تهیه شود.
هیئت تحریریه Anadolu Medical Center
پرسش‌های متداول
تفاوت ITP حاد و مزمن چیست؟
ITP حاد بیشتر در کودکان و معمولاً پس از یک عفونت ویروسی و به‌صورت کوتاه‌مدت بروز می‌کند، در حالی که ITP مزمن بیشتر در بزرگسالان دیده میشود و ممکن است بیش از شش ماه طول بکشد.
سطح پلاکت در بیماران ITP چقدر است؟
سطح طبیعی پلاکت بین ۱۵۰٬۰۰۰ تا ۴۰۰٬۰۰۰/mm³ است، اما در بیماران ITP ممکن است به کمتر از ۲۰٬۰۰۰/mm³ کاهش یابد.
شایعترین علائم ITP کداماند؟
کبودیهای بیدلیل پوست (پورپورا)، خونریزیهای نقطهای (پتشی)، خونریزی بینی و لثه و افزایش خونریزی قاعدگی از شایعترین علائم هستند.
ITP چگونه تشخیص داده میشود؟
با ارزیابی شکایات، معاینه فیزیکی و آزمایشهای خون، بهویژه شمارش کامل خون (CBC)؛ همچنین باید اطمینان حاصل شود که بیماری یا عامل دیگری علت علائم نیست.
منابع
این محتوا صرفاً برای آموزش سلامت است و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمانی که پزشک تعیین می‌کند نیست. اگر علائمی دارید، با یک متخصص سلامت واجد شرایط مشورت کنید.