آکندروپلازی شایعترین نوع کوتولگی نامتناسب و مادرزادی است که در اثر جهش ژن FGFR3 و اختلال در تبدیل غضروف صفحات رشد به استخوان ایجاد میشود؛ در آن بازوها و پاها کوتاه می‌مانند اما تنه نزدیک به طبیعی است و رشد ذهنی معمولاً طبیعی است. این بیماری در سراسر جهان در حدود یک مورد از هر ۲۵٬۰۰۰ تولد دیده میشود و تشخیص قطعی آن با آزمایش ژنتیک انجام میشود.
آکندروپلازی شایعترین نوع کوتولگی نامتناسب است که بهصورت مادرزادی ایجاد میشود. این وضعیت در اثر یک جهش ژنتیکی که رشد استخوان را تحت تأثیر قرار می‌دهد پدید می‌آید. در آکندروپلازی، تنه به‌طور طبیعی یا نزدیک به طبیعی رشد می‌کند، اما به‌ویژه در بازوها و پاها کوتاهی آشکاری دیده میشود. قد افراد کمتر از اندازه مورد انتظار برای گروه سنی آن‌هاست، اما رشد ذهنی معمولاً طبیعی است. این بیماری در گروهی از اختلالات رشد استخوان به نام «دیسپلازی اسکلتی» قرار می‌گیرد و مستقیماً به دلیل اختلال در ساختار غضروفی صفحات رشد استخوانهای بلند ایجاد میشود. یعنی استخوانها نمی‌توانند بلند شوند، اما ضخیم شدن و سفت شدن آن‌ها به‌طور طبیعی ادامه می‌یابد. این امر باعث میشود فرد قد کوتاه، سر به‌طور آشکار بزرگ، بازوها و پاهای کوتاه و ظاهر صورت خاصی داشته باشد. آکندروپلازی وضعیت نادری است که در سراسر جهان در یک مورد از هر ۲۵٬۰۰۰ تولد دیده میشود. در بیشتر موارد در نتیجه یک جهش ژنتیکی تصادفی ایجاد میشود؛ در برخی موارد نیز به دلیل ناقل بودن یکی از والدین بهصورت ارثی منتقل میشود. امید به زندگی به‌طور کلی طبیعی است؛ اما احتمال بروز برخی عوارض پزشکی در مقایسه با افراد سالم بیشتر است.
آکندروپلازی (کوتولگی) چیست؟
آکندروپلازی در نتیجه اختلال در تبدیل بافت غضروفی موجود در صفحات رشد انتهای استخوانهای بلند به استخوان ایجاد میشود. این اختلال ژنتیکی باعث رشد نامتناسب در بدن فرد میشود. به‌ویژه بازوها و پاها نسبت به تنه کوتاه می‌مانند، سر ممکن است بزرگ‌تر از حد طبیعی باشد و برخی ویژگی‌های آشکار در ساختار صورت مشاهده میشود. این تفاوت‌های فیزیولوژیک هنگام تولد یا حتی پیش از تولد با سونوگرافی قابل تشخیص می‌شوند.
در افراد مبتلا به آکندروپلازی ممکن است علائم ثانویه‌ای مانند انحنای ستون فقرات، انحنای پاها، عفونت‌های مکرر گوش، مشکلات تنفسی و دشواری در راه رفتن نیز بروز کند. اما سطح هوش این افراد هیچ اختلالی ندارد و رشد اجتماعی و شناختی آن‌ها می‌تواند طبیعی باشد. افراد مبتلا به آکندروپلازی می‌توانند تحصیل کنند، کار کنند، تشکیل خانواده دهند و زندگی فعالی داشته باشند.
در پزشکی نوین، با افزایش آگاهی درباره آکندروپلازی، پیشرفت‌های مهمی در زمینه ادغام این افراد در جامعه نیز به دست آمده است. فراهم کردن شرایط زندگی ارگونومیک، فیزیوتراپی در سنین پایین و پیگیری ارتوپدی، کیفیت زندگی افراد مبتلا به آکندروپلازی را به‌طور چشمگیری افزایش می‌دهد.
آکندروپلازی (کوتولگی) چرا ایجاد میشود؟
آکندروپلازی در اثر جهش ژنی به نام FGFR3 (گیرنده نوع ۳ فاکتور رشد فیبروبلاست) ایجاد میشود. این ژن یک گیرنده پروتئینی را کدگذاری می‌کند که در رشد استخوان نقش مهمی دارد. در حالت طبیعی، این گیرنده وظیفه تنظیم رشد استخوانها را بر عهده دارد. اما در نتیجه جهش ژنتیکی که در آکندروپلازی رخ می‌دهد، FGFR3 بیش‌فعال میشود. این امر تبدیل سلول‌های غضروفی موجود در صفحات رشد به استخوان را محدود می‌کند و بلند شدن استخوانها کند میشود.
این جهش در بیشتر موارد بهصورت خودبه‌خود (تازه‌ایجادشده) رخ می‌دهد. یعنی با وجود اینکه پدر و مادر کاملاً سالم هستند، این تغییر ژنتیکی ممکن است برای نخستین بار در کودک ظاهر شود. این جهش‌های خودبه‌خودی به‌ویژه در افرادی که در سنین بالا پدر می‌شوند شایع‌تر است. در حدود ۸۰٪ کودکان مبتلا به آکندروپلازی جهش تازه به این شکل شناسایی میشود، در حالی که ۲۰٪ آن‌ها این بیماری را بهصورت ارثی از والدین خود دریافت می‌کنند.
اگر یکی از والدین مبتلا به آکندروپلازی باشد، خطر انتقال به کودک حدود ۵۰٪ است. اما اگر هر دو والد مبتلا به آکندروپلازی باشند و کودک ژن بیماری را هم از مادر و هم از پدر دریافت کند، این حالت آکندروپلازی هموزیگوت نامیده میشود و معمولاً با زندگی سازگار نیست. در چنین مواردی مرگ کمی پس از تولد رخ می‌دهد.
جهش FGFR3 نه‌تنها باعث آکندروپلازی، بلکه ممکن است باعث سایر دیسپلازی‌های اسکلتی مانند هیپوکندروپلازی و دیسپلازی تاناتوفوریک نیز شود. اما آکندروپلازی آشکارترین و شایعترین پیامد این جهش است.
انواع آکندروپلازی (کوتولگی)
آکندروپلازی معمولاً اختلالی است که با یک جهش ژنتیکی واحد ایجاد میشود و از نظر بالینی قابل تعریف است. اما در برخی موارد، جهش‌های متفاوت روی همان ژن (FGFR3) ممکن است به اختلالات اسکلتی مشابه اما با سیر متفاوت منجر شوند. به همین دلیل آکندروپلازی همراه با برخی گونه‌ها طبقه‌بندی میشود. اگرچه شایعترین شکل آن آکندروپلازی کلاسیک است، به‌ویژه در موارد ارثی یا دارای جهش دوگانه ممکن است با انواعی با سیر شدیدتر روبه‌رو شد. انواع اصلی مرتبط با آکندروپلازی در پزشکی را می‌توان به این صورت برشمرد:
- آکندروپلازی کلاسیک: شایعترین شکل است. با یافته‌هایی مانند کوتاهی آشکار بازوها و پاها، سر بزرگ، شکل خاص صورت و انحنای ستون فقرات شناخته میشود. رشد ذهنی معمولاً تحت تأثیر قرار نمی‌گیرد.
- آکندروپلازی هموزیگوت: زمانی ایجاد میشود که هم پدر و هم مادر مبتلا به آکندروپلازی باشند و نوزاد ژن جهش‌یافته را از هر دو والد دریافت کند. این شکل معمولاً به دلیل نارسایی شدید تنفسی و ناهنجاری‌های جدی استخوانی کمی پس از تولد با زندگی سازگار نیست.
- هیپوکندروپلازی: شکل خفیف‌تر آکندروپلازی است. علائم ممکن است کم‌رنگ‌تر باشند. در برخی افراد ممکن است تا بزرگسالی تشخیص داده نشود. قد کوتاه است، اما عدم تناسب در بازوها و پاها کمتر آشکار است.
- دیسپلازی تاناتوفوریک: در اثر جهشی متفاوت در ژن FGFR3 ایجاد میشود. می‌توان آن را پیش از تولد تشخیص داد. به دلیل ناهنجاری‌های جدی قفسه سینه و حجم کم ریه‌ها با زندگی سازگار نیست. ممکن است با آکندروپلازی اشتباه گرفته شود.
علائم آکندروپلازی (کوتولگی)
آکندروپلازی با یافته‌های جسمی آشکاری خود را نشان می‌دهد که هنگام تولد یا کمی پس از آن قابل تشخیص‌اند. اساسی‌ترین علامت آن، کوتاه شدن استخوانهای بدن به‌ویژه در اندام‌ها و نامتناسب شدن آن‌ها با تنه است. قد افراد مبتلا به آکندروپلازی در مقایسه با جمعیت عمومی کوتاه‌تر است، اما رشد ذهنی آن‌ها در سطح طبیعی است. با افزایش سن ممکن است برخی عوارض ارتوپدی یا عصبی نیز ایجاد شود. علائم آکندروپلازی عبارت‌اند از:
- کوتاهی قد نامتناسب: بازوها و پاها به‌ویژه در بخش‌های بالایی کوتاه هستند. تنه معمولاً طول طبیعی دارد.
- ماکروسفالی (سر بزرگ): سر بزرگ‌تر از حد طبیعی و پیشانی به‌طور آشکار برجسته است. برآمدگی پیشانی از ویژگی‌های این بیماری است.
- تغییر در ساختار صورت: ریشه بینی فرورفته و صورت صاف‌تر است. این حالت به‌عنوان «صورت آکندروپلازی» شناخته میشود.
- تغییر در ساختار انگشتان: انگشتان کوتاه و ضخیم هستند. فاصله میان انگشت میانی و انگشت حلقه جلب توجه می‌کند.
- انحنای پاها: به‌ویژه در ساق پاها ممکن است انحنا (ژنو واروم یا پای پرانتزی) ایجاد شود.
- افزایش گودی کمر (لوردوز): به دلیل انحنای بیش از حد ستون فقرات، گودی در کمر ایجاد میشود.
- انگشتان کوتاه دست و پهنی کف دست: دست‌ها ممکن است نمای «دست سه‌شاخه» داشته باشند.
- کاهش تون عضلانی: در دوره نوزادی ممکن است کنترل سر و نشستن با تأخیر همراه باشد.
- مشکلات گوش میانی: ممکن است تمایل به عفونت‌های گوش و کاهش شنوایی وجود داشته باشد.
- مشکلات تنفسی و آپنه خواب: در دوره نوزادی ممکن است بی‌نظمی‌های تنفسی و در بزرگسالی آپنه خواب دیده شود.
این علائم ممکن است در همه افراد به یک اندازه دیده نشوند. برخی افراد با علائم خفیف و برخی با علائم آشکارتری زندگی می‌کنند. در طول دوره رشد، پیگیری سلامت چندرشته‌ای توصیه میشود.
آکندروپلازی چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص اغلب با معاینه فیزیکی که بلافاصله پس از تولد انجام میشود ممکن است. تفاوت‌های آشکار در نسبت استخوانها، بزرگی سر و ظاهر خاص صورت راهگشای تشخیص است. اما برای تشخیص قطعی ممکن است بررسی‌های رادیولوژیک و آزمایش‌های ژنتیک لازم باشد. همچنین سابقه خانوادگی و بررسی‌هایی که در دوره پیش از تولد انجام میشود به روند تشخیص کمک می‌کند. روش‌هایی که در تشخیص آکندروپلازی به کار می‌روند عبارت‌اند از:
- معاینه فیزیکی: کوتاهی نامتناسب اندام‌ها نسبت به تنه، بزرگی سر و ساختار صورت پزشک را راهنمایی می‌کند.
- تصویربرداری رادیولوژیک (رادیوگرافی): تفاوت‌های ساختاری استخوانها را نشان می‌دهد. استخوانهای بلند کوتاه و ضخیم، انحنای آشکار پاها و تغییرات انگشتان دست از ویژگی‌های آن است.
- آزمایش ژنتیک (جهش ژن FGFR3): تشخیص قطعی را فراهم می‌کند. جهش با نمونه‌ای که از خون گرفته میشود تأیید میشود.
- تشخیص پیش از تولد: در سونوگرافی از هفته ۲۰ بارداری به بعد ممکن است کوتاهی استخوانهای بلند تشخیص داده شود. در صورت وجود خطر، تشخیص ژنتیک با آمنیوسنتز یا نمونه‌برداری از پرزهای جفتی (CVS) انجام میشود.
- سابقه خانوادگی: اگر مادر یا پدر مبتلا به آکندروپلازی باشد، خطر ناقل بودن کودک نیز ارزیابی میشود.
پس از تشخیص، برای اینکه فرد بتواند زندگی سالم‌تری داشته باشد، باید روند پیگیری با رشته‌هایی مانند ارتوپدی، کودکان، مشاوره ژنتیک، فیزیوتراپی و در صورت نیاز حمایت روانی برنامه‌ریزی شود.
پزشکان حوزه «جراحی ارتوپدی و تروما» در آنادولو
پرسش‌های متداول
آکندروپلازی چیست؟
آکندروپلازی شایعترین نوع کوتولگی نامتناسب و مادرزادی است که در اثر اختلال در تبدیل بافت غضروفی صفحات رشد انتهای استخوانهای بلند به استخوان ایجاد میشود و باعث کوتاه ماندن بازوها و پاها نسبت به تنه میشود.
علت آکندروپلازی چیست؟
آکندروپلازی در اثر جهش ژن FGFR3 ایجاد میشود که باعث بیشفعالی این گیرنده و کند شدن رشد طولی استخوانها میشود؛ در حدود ۸۰٪ کودکان مبتلا این جهش بهصورت تازه ایجاد شده و در ۲۰٪ از والدین به ارث رسیده است.
اگر یکی از والدین آکندروپلازی داشته باشد، خطر انتقال به کودک چقدر است؟
اگر یکی از والدین مبتلا به آکندروپلازی باشد، خطر انتقال به کودک حدود ۵۰٪ است.
آکندروپلازی چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص با معاینه فیزیکی، رادیوگرافی، آزمایش ژنتیک جهش ژن FGFR3، تشخیص پیش از تولد با سونوگرافی و در صورت خطر با آمنیوسنتز یا نمونه‌برداری از پرزهای جفتی و بررسی سابقه خانوادگی انجام میشود.
منابع
این محتوا صرفاً برای آموزش سلامت است و جایگزین مشاوره، تشخیص یا درمانی که پزشک تعیین می‌کند نیست. اگر علائمی دارید، با یک متخصص سلامت واجد شرایط مشورت کنید.